Z jednej strony Litwa była rozdrobnioną feudalną monarchią z silnymi lokalnymi partykularyzmami. Z drugiej strony hospodar litewski był autorytarny w swoich decyzjach wobec kniaziów kresowych, zabierając i nadając im poszczególne dobra ziemskie wedle uznania niczym chan mongolski. Z trzeciej strony umacniające się litewskie bojarstwo, zapatrzone na coraz bardziej niezależną wobec potęgi swego monarchy polską szlachtę, będzie starało się powoli ograniczać autorytaryzm hospodara. Z czwartej zaś strony i ostatniej, kniaziowie ruscy z racji spuścizny okupacji mongolskiej i rodzimych tradycji, intrygi wobec swego suwerena mieli we krwi i był to ich często sposób na życie.
Pogmatwana historia poszczególnych, ośrodków czy też księstewek wchodzących w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego, pełna zatargów, intryg i zbrodni, może porazić każdego badacza mnogością wydarzeń. Jeżeli przykładowo poświęcimy naszą uwagę takiemu Rżewowi, położonemu prawie 120 km na północ od Wiaźmy, bodajże najbardziej wysuniętemu na wschód ośrodkowi panowania litewskiego, staniemy w obliczu wielości dziejowych zawirowań. Albowiem twierdza rżewska położona na styku księstwa nowogrodzkiego, smoleńskiego i suzdalskiego, często przechodziła z rąk do rąk, będąc świetnym punktem wypadowym dla litewskich wypadów kilkaset kilometrów dalej w głąb Rusi Zalewskiej. Po 1368 roku Rżew ponownie zajeli Litwini, a po 1377 roku zagarnięty został przez księstwo twerskie, które przestało być już sojusznikiem Litwy. W trakcie wojny domowej w księstwie twerskim po 1399 roku Rżew został przejęty przez Moskwę. W 1408 roku uciekł do Moskwy brat naszego wielkiego księcia Witolda (tego spod Grunwaldu), ciągle intrygujący przeciw niemu Świdrygiełlo, któremu książę moskiewski Wasyl I (nota bene zięć Witolda) nadał okoliczne tereny wraz z Rżewem. Finalnie Rżew wraz z okolicznymi ziemiami został wówczas w latach 1437-1446 podzielony między Moskwę a Litwę, aby potem przejść chwilowo pod władzę pretendenta do stolca moskiewskiego kniazia uglickiego i rżewskiego Dymitra Szemiaki. Ów Szemiaka zdobył na kilka lat tron moskiewski, ale został ostatecznie pokonany przez Wasyla II Ślepego (to ów Szemiaka oślepili wcześniej Wasyla). Wasyl II odzyskawszy władzę w Moskwie, przekazał Rżew swemu aktualnemu sojusznikowi, kniaziowi twerskiemu Borysowi. Ale mieszkańcy Rżewa nie chcieli Borysa, wzniecili bunt i Rżew w 1449 był ponownie częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego (Ryszard Przybyliński, Ród książąt Glińskich, 2017, tom I, str. 95-101.
Nie wchodząc w pełen opis pogmatwanych zmagań o tron wielkoksiążęcy po śmierci Witolda (brata stryjecznego króla Polski Władysława Jagiełły) w 1430 roku, można mimochodem wspomnieć walkę o władzę w księstwie pomiędzy wspomnianym już Świdrygiełłą, najmłodszym bratem Władysława Jagiełły, a bratem Witolda Zygmuntem Kiejstutowiczem. Za Świdrygiełłą były z grubsza prawosławne dzielnice ruskie księstwa (od Połocka i Witebska na północy po Podole na południu), a za Kiejstutowiczem opowiedziała się etniczna, katolicka Litwa. Nie wdając się w szczegółowy opis bojów w księstwie, należy wspomnieć, iż Kiejstutowicz ostatecznie pokonał Świdrygiełłę w 1435 roku. Świdrygiełło zachował życie oraz czysto fasadowy tytuł wielkiego księcia i osiadł na Wołyniu, gdzie sprawując niezawisłe rządy dożył kresu swoich dni (zmarł w 1452 roku). Sam zaś Zygmunt Kiejstutowicz jako nowy litewski hospodar, zraził do siebie szybko całe bojarstwo, starając się rządzić despotycznie i okrutnie, zapominając, iż ten sposób sprawowania władzy nie odpowiadał już szlachcie litewskiej. Bojarstwo chcące mieć takie same prawa jak polskie rycerstwo (zwłaszcza po unii w Horodle w 1413 roku), chroniące je przed autorytaryzmem hospodara, nie zamierzało schylać pokornie głowy. Zygmunt Kiejstutowicz, ów:
Książę srogi i nielitościwy, innych ścinał mieczem, a panów i szlachty również wielu zgubił bez miłosierdzia,
został zamordowany przez kniaziów Czartoryskich w 1440 roku, w trakcie nabożeństwa w kościele farnym na zamku w Trokach.
Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, 2006, str. 160.
Król Polski Kazimierz Jagiellończyk, obrany nowym wielkim księciem litewskim w 1440 roku musiał stoczyć walkę o tron wielkoksiążęcy z synem Zygmunta Kiejstutowicza, Michałem. Michał, aby zaakceptował rządy Kazimierza, obdarowany został przez niego Kleckiem na Polesiu, Briańskiem i Starodubem na Czernichowszczyźnie. Jednak dla Michała Zygmuntowicza było to za mało i spiskował w najlepsze, mając poparcie:
Separatystów litewskich z wojewodą wileńskim Janem Gasztołdem na czele i panów krakowskich ze Zbigniewem Oleśnickim, którzy chcieli osłabić stanowisko Kazimierza i skłonić do ustępstw.
Łowmiański, Polityka Jagiellonów, str. 160.
Michał grał o wszystko, żądając nawet dla siebie tronu wielkoksiążęcego. Tułał się to u Krzyżaków, to u hospodara mołdawskiego i przybył nawet do Wielkiej (Złotej) Ordy usytuowanej między Donem a Jaikiem. Wraz z Tatarami Michał Zygmuntowicz najechał na Siewierszczyznę, aby potem w 1449 roku uciec do Moskwy. Wielki książę moskiewski Wasyl II Ślepy zrobił wówczas najlepszy prezent Kazimierzowi Jagiellończykowi, otruwszy Michała.
Trucizna ta była rzekomo tak silna, że rozerwała czaszkę głowy tegoż księcia Michała jakby ostrym mieczem.
Jan Długosz, Roczniki, księga XII, Rok Pański 1452.
W wielkim księstwie wrzało nadal, a wojewoda wileński Jan Gasztołd knuł i snuł plany ustanowienia osobnego księstwa na Litwie pod berłem Radziwiłła Ościkowicza, o którym wspomniałem we wcześniejszym tekście:
Polscy panowie koronni zażądali z kolei Wołynia, a widno wojny domowej między Polską a Litwą stało się realne, Na szczęście konflikt został zażegnany przez samego Kazimierza Jagiellończyka, który spróbował pogodził panów polskich i litewskich na zjeździe w Parczewie w 1453 roku. Polsko-litewskiej zgodzie dopomogli również Krzyżacy, gdyż zaczęła się właśnie wojna trzynastoletnia.
Domykając opis zbrodni i intryg na Litwie i Rusi należy wspomnieć o próbie najsławniejszego zamachu tego stulecia na Litwie, na godach weselnych w Kobryniu na Polesiu. Tam właśnie miał odbyć się ślub kniazia Fedora (Fiodora) Bielskiego z kniahinią Anną Kobryńską. Ów Fedor Bielski, kniaź na stolcu w Białej (położonej około 150 km na pn.-wsch. od Smoleńska), wraz z kniaziami Iwanem Juriewiczem Holszańskim i Michałem Olelkowiczem Słuckim, zamierzali zamordować Kazimierza Jagiellończyka wraz z królową Elżbietą Rakuszanką. Olelkowicz (wspomniany już we wcześniejszym artykule) miał zasiąść na tronie, a oderwane ziemie ruskie aż po Berezynę oddać Moskwie.
Warto zacytować Jerzego Besalę;
Nadchodził pamiętny dla młodej pary dzień Niedzieli Palmowej (15 kwietnia) 1481 roku. Przygotowania do wesela szły pełną parą. Ówczesnym zwyczajem komnaty możnych i królów wybijano draperiami […] kryjącymi nagie, drewniane, czy murowane ściany. Tapicer, rad z nadziei zarobku u bogatych panów […] zabrał się raźno i sumiennie do pracy. Aby przytwierdzić draperię, podważył framugę. Ustąpiła bez większego wysiłku i nieoczekiwanie wysypały się stamtąd ukryte miecze i sztylety.
Jerzy Besala, Tam kiedyś była Rzeczpospolita, 2023, str. 117-118.
Spisek wykryto, kniaziów Holszańskiego z Olelkowiczem ścięto, a Fedor Bielski porzucił przyszłą żonę (która nie była zamieszana w spisek i włos jej z głowy nie spadł) uciekając do Moskwy. Dobra Fedora zostały skonfiskowane i nadane jego bratu Semenowi Iwanowiczowi Bielskiemu. W 1495 roku Aleksander Jagiellończyk przyznał specjalny przywilej Semenowi Bielskiemu, oddalając wszelkie roszczenia jego krewnych do Białej i ustalając tym samym normę prawną na Litwie, że krewni nie mogą dziedziczyć dóbr skonfiskowanych zdrajcom. Z dóbr Bielskich pod panowaniem Semena Aleksander I utworzył jednolite księstwo pograniczne, mające strzec pogranicza przed zakusami Moskwy (Krzysztof Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka, 1995, str. 102-103).
Ów Semen Iwanowicz Bielski, swoisty „judasz” jak nazwała go królowa Polski Helena Moskiewska, stał się później jednym z arcyzdrajców w historii Litwy. Ale za nim do tego dojdziemy, warto zapoznać się z historią adwersarza Litwy, czyli wielkiego księstwa moskiewskiego, którego córa Helena została przecież królową Polski.