Liczba przeinaczeń, niedopowiedzeń i przekłamań na temat wystąpienia Marcina Lutra przeciwko Kościołowi rzymskiemu jest olbrzymia zarówno w kulturze masowej, jak i w literaturze popularnonaukowej. Tymczasem z intelektualnego punktu widzenia jego wystąpienie przeciwko papiestwu było tylko dopełnieniem rozłamu w dyskursie teologiczno-filozoficznym, który zaczął się już w XIII wieku w Europie.
Pierwszym wielkim wyłomem w teologii katolickiej była dokonana w XIII wieku nowa interpretacja racjonalistycznej filozofii Arystotelesa, która zapoczątkowała dyskusję intelektualną nad rozdzieleniem prawd wiary i rozumu. Zagadnienie to opisałem w artykule:
I. Praprzyczyny zła-czyli Awerroes jako protagonista racjonalizmu

Wywołało to ferment intelektualny wśród europejskich uczonych i duchownych, którego skutki ujawniły się w kolejnych stuleciach. Warto zatem zapoznać się z głównymi nurtami myśli teologiczno-filozoficznej, jakie przetrwały do czasów Marcina Lutra (podając za profesorem Adamem Wielomskim, Myśl polityczna reformacji i kontrreformacji, 2013, str. 17-23).
- Tradycja augustiańska (wywodząca się od św. Augustyna), głosząca supremację wiary i teologii nad rozumem i filozofią. Rozum nie odkrywa innych prawd niż wiara, ale z powodu swojej przyrodzonej słabości błądzi. Filozofia nie jest fałszywa sama z siebie, ale trzeba zachować wobec niej sceptycyzm, chociaż poprawnie przeprowadzone rozumowanie (dedukcja) nie zaprzecza prawdom religijnym.
- Tradycja tomistyczna (wywodząca się od św. Tomasza z Akwinu), uznająca równorzędność poznania za pomocą rozumu i wiary, a więc filozofii i teologii. Wyższość teologii i wiary tomiści uznawali wyłącznie w kwestiach dogmatycznych, w których wszelka niezgodność z twierdzeniami Kościoła była uznawana za błąd w rozumowaniu. Porządek racjonalny musi uznać autorytet Objawienia, a jego interpretatorem są sobory powszechne i biskup Rzymu. Z kolei życie polityczne i społeczne jest domeną rozumu i zachowuje autonomię wobec religii.
- Awerroizm (wywodzący się od Ibn Ruszda, zwanego Awerroesem, nawiązującego do filozofii Arystotelesa), uznający, że między prawdą rozumu a prawdą wiary nie ma zgodności i że mogą one istnieć jedynie niezależnie od siebie. Istnieją dwie prawdy: prawda Objawienia głoszona przez Kościół oraz prawda filozoficzna, co prowadzi do rozdzielenia rozumu od wiary. Negowało to wyżej wspomniane prądy intelektualne, bazujące na jedności wiary i rozumu. Pogląd ten przyczynił się do powstania wątpliwości dotyczących samej prawdy religijnej.
- Fideizm (którego głównym propagatorem był Wilhelm z Ockham), zakładający zasadniczą sprzeczność pomiędzy rozumem a wiarą. Wiara ma prymat nad rozumem i doświadczeniem, a sam świat zatracił swój racjonalny charakter. Bóg w każdej chwili może zmienić prawa fizyki, matematyki itd., co prowadziło do przekonania, że wszystko na świecie jest względne.

Nauczanie Kościoła katolickiego opierało się przede wszystkim na tradycjach augustiańskiej i tomistycznej. Zgodnie z nimi chrześcijanin powinien kierować się w życiu etyką katolicką, stojącą ponad prawem pisanym, oraz opierać swoje postępowanie na wierze, rozumie, autorytetach i Objawieniu. Oczywiste jest, że niepiśmienny chłop niezbyt wiele pojmował i niewiele słyszał (bądź wcale) o wysublimowanych intelektualnie dysputach teologicznych na ówczesnych uniwersytetach i synodach. Niemniej jednak Kościół katolicki, dzięki rozbudowanemu systemowi administracyjnemu, skutecznie docierał ze swoim podstawowym nauczaniem do chłopów i mieszczan za pośrednictwem parafii i zakonów. A jednym z rezultatów owego nauczania było zaakceptowanie przez stan włościański feudalnej hierarchii społecznej. Dzięki temu wspomniane wcześniej programowanie społeczne stawało się gwarancją ładu i porządku.

Wszelkie herezje, które wstrząsały dotychczas Europą, były skutecznie zwalczane przez kler przy pełnym poparciu szlachty. A szlachta uważała naukę Kościoła za gwarancję porządku feudalnego, afirmującego jej uprzywilejowaną pozycję w społeczeństwach średniowiecznej Europy. Zarazem sama instytucja kościoła jako podmiotu prawa kanonicznego miała funkcjonować niezależnie od władzy świeckiej. Natomiast władza świecka mogła istnieć niezależnie, pod warunkiem podporządkowania szeroko rozumianego życia publicznego etyce, na której straży stała Stolica Piotrowa. Ergo, świeckie prawo pisane musiało bazować na prawie naturalnym, czyli etyce katolickiej (aposterioryzm prawny). Jednakże wraz z rozwojem renesansu w Europie, którego intelektualną podbudową była wspomniana tradycja awerroistyczna, część europejskich elit intelektualnych zaczął ogarniać religijny sceptycyzm. Ów sceptycyzm nie miał nic wspólnego z ateizmem, a wszyscy krytycy tradycji augustiańskiej i tomistycznej byli zarazem głęboko wierzący. W 1516 roku, czyli rok przed sławetnym wystąpieniem Marcina Lutra, powstało kilka ważnych dzieł uwypuklających rozpad monoideowej wspólnoty europejskiej Christianitas. Książkami tymi były:
- Książę Niccolò Machiavellego, będący swoistą apologią amoralnie pojmowanej racji stanu, sprzecznej z zasadami etyki katolickiej.
- Wielka Monarchia Francji pióra Claude de Seyssela, czyli manifest suwerennego państwa, niepodlegającego kontroli Rzymu.
- Publikacja nowej grecko-łacińskiej wersji Nowego Testamentu przez Erazma z Rotterdamu, podważająca Wulgatę, oraz Podręcznik żołnierza Chrystusowego tego samego autora, w którym pisarz zakwestionował niektóre elementy tradycji katolickiej.
- Traktat O Nieśmiertelności Duszy Pietro Pomponazziego, podważający chrześcijańską eschatologię i sens ludzkiego żywota.
- Utopia Tomasza Morusa, w której przedstawiono świat alternatywny wobec istniejącego porządku chrześcijańskiego.

Wszystko to świadczyło o znacznym fermencie ideowym wśród części europejskich intelektualistów, kontestujących światopogląd filozoficzno-teologiczny ówczesnego Kościoła. Należy jednak z całą mocą podkreślić, że opozycja wobec papieskiego centralizmu narastała w Europie znacznie wcześniej, albowiem istniała już na przełomie XIII i XIV wieku (Adam Wielomski, Teokracja papieska 1073-1378, 2023, str. 372-404). Prymat polityczny Rzymu negowali już francuscy urzędnicy królewscy jak Piotr Dubois i Wilhelm z Nogaret, czy myśliciel Jan Quidort z Paryża, wspierający króla Francji Filipa IV Pięknego (1285-1314) w jego sporze z papieżem Bonifacym VIII. Głosili oni idee supremacji państwa nad Kościołem oraz władzy królewskiej nad władzą Stolicy Apostolskiej. Piotr Dubois i Jan Quidort stworzyli nawet zręby wczesnego absolutyzmu królewskiego, głosząc, że obowiązkiem poddanego jest „święta obrona królestwa”. Monarcha uosabiał prawo oraz świętość państwa, a zarazem sprawował pełnię władzy nad poddanymi i ich majątkami:
Dlatego nikt nie może stwierdzić, że przekroczył on swoje kompetencje.
Henryk Samsonowicz, Złota jesień polskiego średniowiecza, 2014, str. 95.
W 1302 roku powstał we Francji także anonimowy traktat polityczny Rex Pacificus (niewykluczone, że autorstwa wyżej wspomnianych pisarzy politycznych), mówiący o tym, że papież nie jest suwerenem w sprawach doczesnych królestw, które nie są podległe Cesarstwu Rzymskiemu. Zatem Ojciec Święty nie ma prawa pretendować do posiadania władzy zwierzchniej w królestwie francuskim (Wojciech Iwańczak, Jan Luksemburski, 2026, str. 17).

Wielki Dante, autor Boskiej komedii, oraz wybitny filozof polityczny Marsyliusz z Padwy (1275–1343) także stwierdzili w swoich dziełach, że Kościół nie ma prawa do sprawowania władzy politycznej. Co więcej, Marsyliusz z Padwy zanegował przyjęty wówczas pogląd na temat teologii władzy, iż Bóg ustanawia rządy na ziemi za pośrednictwem ludzi. Sam bowiem stwierdził, że wszelka władza pochodzi od ludu! (Wielomski, Teokracja…, str. 496). Władcy europejscy zaczęli negować wyższość papiestwa w sprawach politycznych. I tak książę bawarski Stefan II w 1367 roku ogłosił, że ani papież, ani cesarz nie mogą mu rozkazywać na jego ziemiach. W podobnym tonie wypowiadał się książę mediolański Barnaba Visconti. Książę Austrii Rudolf IV miał zaś rzec obrazoburczo (František Šmahel, Rewolucja husycka, tom I, 2018, str. 89):
Sam chce być papieżem, arcybiskupem, biskupem, archidiakonem i dziekanem w swojej ziemi.

Przytaczając kolejne przykłady emancypacji średniowiecznej władzy świeckiej spod zwierzchnictwa Kościoła, należy podkreślić, że ruch husycki, który rzucił później wyzwanie papiestwu, mógł się rozwinąć w Królestwie Czech dzięki jego królowi, Wacławowi IV Luksemburczykowi. Albowiem na potrzeby własnej polityki wewnętrznej czeski monarcha bronił księdza Jana Husa, bakałarza teologii, podlegającego jako duchowny prawu kanonicznemu. W 1411 roku Wacław IV uchronił go przed groźbą postawienia przed sądem papieskim i groźbą nałożenia klątwy, argumentując, że jako niezależny władca ma obowiązek rozstrzygania wszystkich sporów prawnych na terytorium królestwa. Król Czech zmusił tym samym arcybiskupa praskiego do uległości i podporządkowania się jego woli. Środkiem nacisku monarchy na arcybiskupa było zajęcie dochodów wszystkich urzędników kościelnych w królestwie. Wystraszony arcybiskup oświadczył wówczas uroczyście, że nie są mu znane żadne przypadki kacerstwa w praskiej archidiecezji (Petr Čornej, Jan Żiżka, tom I, 2019, str. 83-84).
Innymi słowy, Marcin Luter, występując przeciwko władzy kościoła katolickiego, miał solidne wzorce z przeszłości.
