Tryumf empiryzmu wywodzącego się z uwielbienia nauk przyrodniczych w XVIII wieku przełożył się na to, że filozofia zaczęła stawiać przed sobą cele praktyczne i chciała zdobywać wiedzę nie dla niej samej, ale dla oświecenia umysłów i wyzwolenia z okowów ciemnoty. Ciemnotą i przesądem była wiara w rzeczy nadprzyrodzone, a rzeczą światłą było to, co można sprawdzić własnym rozumem. Zaczęto wierzyć, że możliwym jest panowanie człowieka nad przyrodą, a nauki o charakterze praktycznym można przełożyć na gospodarkę, politykę, czy nauki społeczne.
Moim zdaniem, bardzo ostrożnie odnosząc się do tematyki zagadnienia, można pokusić się o hipotezę, że uznanie wyższości wiedzy o faktach (empiryzmu) nad wiedzą rozumową (opartą na dedukcji) jest odwiecznym dylematem z jakim u swego zarania zetknęła się filozofia grecka. Wszakże Parmenides z Elei (przełom VI/V wieku przed Chrystusem) odrzucił doświadczenie jako źródło poznania i całą wiedzę wywiódł z założonych a priori przesłanek ogólnych, bazujących na rozumie i dedukcji. Parmenides uznawał tylko poznanie myślowe (dedukcyjne dochodzenie do prawdy), odrzucając poznanie zmysłowe jako niewiarygodne. Parmenides zanegował tym samym zmysłowy obraz świata stworzony przez Heraklita z Efezu, który jako pierwowzór empirysty, sam wielokrotnie przestrzegał przed próbą opisania rzeczywistości opartej wyłącznie na doświadczeniach zmysłowych. Albowiem wedle Parmenidesa myśl gdy nie jest w błędzie, w treści swej nie jest różna od tego co rzeczywiście istnieje. Całe późniejsze wysiłki filozofów (włącznie z Arystotelesem i Platonem) w dużym uproszczeniu sprowadzały się do znalezienia łączności pomiędzy wiedzą rozumową, a wiedzą o faktach (pierwszy próbował już tego Empedokles z Akragas). Scholastyka św. Tomasza z Akwinu, czyli próba znalezienia kompromisu między wiarą a rozumem, była niczym innym jak pokłosiem rozważań Heraklita i Parmenidesa 1700 lat wcześniej. Zachwyt XVIII wiecznych filozofów nad naukami przyrodniczymi był kolejnym zerwaniem pomostu między teorią a doświadczeniem. Empiryzm oświeceniowy stał się kolejną skrajnością w historii filozofii, prowadzącą od fałszu do fałszu w celu dotarcia do prawdy, czyli opisania otaczającego świata zgodnie ze stanem faktycznym.
Wracając do oświecenia, francuski filozof Helvetius uznał za prawdziwe twierdzenie Locke’a, że wszystkie idee są wytworem odczuć zmysłowych, a wiedza człowieka polega na analizowaniu danych zmysłowych. Podobnie jak Locke, Helvetius negował zdolność człowieka do nadawania kierunku myślenia. Ludzie nie byli ani dobrzy, ani źli, działali tylko mechaniczne, bezwiednie unikając bólu i pragnąc przyjemności. Ludzie jego zdaniem, musieli być egoistyczni i hedonistyczni, bo jak:
świat fizyczny podlega prawom ruchu, tak moralny prawom interesu.
Zatem, jeżeli formułowanie idei jest bezwiedne i w pełni kształtowane przez odczucia fizyczne, wynika stąd, że jeżeli człowiek poddany jest wpływom sprzyjającym cnocie, można go uczynić cnotliwym bez udziału jego woli. Helvetius miał na myśli ustawodawstwo, bo jak stwierdził:
Tylko poprzez dobre prawa można wychować dobrych ludzi.
I aby uczynić ludzi sprawiedliwymi, trzeba nagradzać ich przyjemnościami i karać cierpieniem. Nastąpiło wówczas pogodzenie racjonalizmu z empiryzmem. Wszelkie wyobrażenia dostają się tylko przez doświadczenie do naszej świadomości. Racjonalizm epoki Oświecenia to chęć ukształtowania człowieka racjonalnie wbrew wierze, tradycji i potrzebom uczuciowym. Zatem człowiek przestał być tworem Boga, ale stał się tworem samego siebie. Jest to przesłanka wszelkich liberalnych i radykalnych ideologii czasów nowożytnych. Polityka miała odtąd kształtować tzw. nowy ład. Postęp zaczął polegać na podporządkowaniu życia rozumowi. Wszelki inny byt ukształtowany na skutek tradycji i obyczaju, oparty na historycznych instytucjach stał się irracjonalny. Nowymi kapłanami mają być intelektualiści, którzy powinni zmieniać świat zgodnie z zasadami racjonalizmu, co skutkowało powstaniem liberalizmu paternalistycznego.
Nie oznaczało to wcale, że encyklopedyści i filozofowie Oświecenia byli ateuszami. Niemniej jednak stali na twardym stanowisku, że wszystko co wykracza poza życie przyrodnicze jest dla nas nieuchwytne empirycznie i tym samym niemożliwością jest choć częściowe zrozumienie samego Boga za pomocą rozumu. Stało to oczywiście w całkowitej sprzeczności wobec tomizmu i podstaw wiary katolickiej, gdzie wierny dzięki własnemu wysiłkowi intelektualnemu może jak najbardziej objąć częściowo Boga swoim rozumem. Paradoks tego poglądu polegał na tym, że francuscy myśliciele epok Oświecenia, z których część była członkami lóż masońskich, w imię tryumfu racjonalizmu (rozumu) negowali rozumowe dochodzenie do Boga.
Poglądy tychże filozofów wpłynęły na stworzenie ideologii wolnomularsko-liberalnej, której podstawową cechą była walka ze wszelkimi dogmatami. Główny wrogiem stała się zatem religia katolicka, której firmament teologiczny stoi na dogmatach, jakie były wynikiem poprawnie przeprowadzonego rozumowania (scholastyka). Zatem wolnomularze zwalczali katolicyzm, ale w imię walki z dogmatyzmem, sami ustanowili swoje dogmaty. Wedle opinii profesora Władysława Tatarkiewicza (Historia filozofii, 1981, str.129):
Choć ludzie Oświecenia mniemali, że wytwarza się on empirycznie [rozum, przyp. autora], jednak twierdzili dogmatycznie, że jest jednakowy u wszystkich i we wszystkich; kultura stworzona przezeń – racjonalna wiedza, religia, moralność – jest niezależna od miejsca i czasu, powszechna i wieczna.
Zapraszam do następnej części rozważań o filozofii oświecenia.
II. Praprzyczyny zła – ciąg dalszy, czyli Rousseau jako twórca marksizmu kulturowego