Armia moskiewska, podobnie jak siły polsko-litewskie, stawała do walki z licznym „personelem logistycznym”. Nie brał on bezpośredniego udziału w walkach na pierwszej linii, ale wydatnie zwiększał ogólną liczebność sił zbrojnych na danym odcinku operacyjnym. Polska historiografia wojskowa skrupulatnie wykorzystywała ten fakt. Nie wliczała własnego „zaplecza logistycznego” do stanów osobowych formacji biorących udział w poszczególnych zmaganiach wojennych, uwypuklając jednocześnie liczebność sił przeciwnika.

W armii moskiewskiej odpowiednikiem polskich czeladników pocztowych byli tzw. moskiewscy słudzy na koniach i tzw. słudzy z pańskimi końmi. Owa „moskiewska czeladź pocztowa” była z reguły dobrze uzbrojona i brała bezpośredni udział w boju. Ponadto funkcjonowali tzw. ludzie w koszu. Sam termin „kosz”, pochodzący z języka tureckiego, oznaczał obóz lub wojsko. Zatem owi ludzie w koszu byli woźnicami, a zarazem — nazwijmy ich tak — bagażowymi, którzy pilnowali dobytku szlachty. Byli odpowiednikiem polskiej luźnej czeladzi. Do tego dochodzili rekrutowani z chłopów tzw. pososzni. Wykorzystywano ich do transportu dział oraz wykonywania prac inżynieryjnych. Nie mieli oni w zasadzie żadnego znaczenia na polu bitwy. Konni słudzy, koszowi i pososzni nie należeli do szlachty. Określano ich mianem bojowych chołopów, czyli dosłownie walczących służących lub niewolników.
Biorąc pod uwagę powyższe dane, można stwierdzić, iż w bitwie pod Newlem w 1562 roku po stronie polsko-litewskiej mogło walczyć 4000 ludzi. Wśród nich znajdowało się 1500 żołnierzy w regularnych pocztach zbrojnych oraz prawie 300 piechurów. Bitwę tę omówiłem we wcześniejszym tekście. Innymi słowy, prawie 2200 ludzi w armii polskiej stanowili pachołkowie, określani mianem luźnej czeladzi. Z reguły nie walczyli oni w polu i nie ujmowano ich w spisach wojskowych. Po stronie moskiewskiej było zaś prawie 45 000 ludzi. Siły te obejmowały 5000 jazdy pomiestnej, 4000 wojowników tatarskich wraz z 6000 osób należących do ich czeladzi, 2000 Kozaków i 4000 strzelców. Do tego dochodziło prawie 15 000 bojowych chołopów (w tym koszowych) oraz 9000 pososznych. Przyjmijmy, że połowę bojowych chołopów stanowili koszowi. Po odliczeniu pososznych oraz czeladzi tatarskiej, nieuczestniczących bezpośrednio w walce, rzeczywiste siły bojowe armii moskiewskiej liczyłyby około 15 000 ludzi (Radosław Sikora, Nie tylko husaria, 2020, s. 41–67).

Poza tym w Wielkim Księstwie Moskiewskim pojawiły się formacje piechoty, złożone z tzw. piszczelników (piszczele były prymitywną wersją rusznicy). Pierwsze oddziały piszczelników odnotowano w 1508 roku. To z nich rozwinęły się później dobrze znane moskiewskie oddziały strzelców. Według jednego z badaczy Wielkie Księstwo Moskiewskie mogło w XVI wieku powołać pod broń 200 000 ludzi. Uważam jednak, że możliwości mobilizacyjne państwa moskiewskiego mogły być większe, jeżeli uwzględnimy wspomniane wcześniej „zaplecze logistyczne armii moskiewskiej” (Kamil Rędzia, Strzelcy moskiewscy w latach 1550-1723, str. 10-11).

W państwie carów szlachcic był zobowiązany wyekwipować jednego konnego sługę z każdych 50 hektarów użytkowanego majątku ziemskiego. Według spisów jazdy pomiestnej z 1556 roku 155 szlachciców wystawiło 603 bojowych chołopów. W liczbie tej uwzględniono również ludzi w koszu. Inny spis z 1556 roku podawał, iż 369 dworian i dzieci bojarskich wystawiło 614 czeladników (w tym 263 koszowych). Ponadto armię moskiewską wspierały oddziały tatarskie (np. orda nogajska) oraz Kozacy. Litwa również posiadała własne oddziały tatarskie, a osadnictwo wojskowe Tatarów na ziemiach litewskich rozpoczęło się jeszcze za rządów Witolda (Sikora, Nie tylko husaria, s. 44–45).
Zróbmy pewne zestawienie. Moskiewski szlachcic, czyli dworianin, musiał wystawić jednego konnego wojownika z każdych 50 hektarów użytkowanej przez siebie ziemi. Bojar litewski był natomiast zobowiązany wyekwipować jednego konnego zbrojnego z każdych posiadanych przez siebie prawie 320 hektarów ziemi (obowiązek ten omówiłem we wcześniejszym tekście). Wynika z tego, iż w państwie moskiewskim wyekwipowanie zbrojnego było „tańsze” i wymagało mniejszego areału ziemi. Z drugiej strony mogło się to odbijać na jakości uzbrojenia moskiewskich wojowników. Przykładem może być bitwa pod Orszą, podczas której oddziałom moskiewskim brakowało broni palnej. Są to jednak luźne dywagacje, które powinny być podparte szczegółowymi badaniami.

Szlachtę moskiewską określano ogólnie mianem dworian. Nie miała jednak takiego samego statusu jak szlachta w Polsce czy innych królestwach europejskich. Nie posiadała bowiem przywilejów stanowych gwarantujących jej pozycję społeczną. Uprzywilejowany status społeczny i ekonomiczny dworianina zależała wyłącznie od woli wielkiego księcia. Na początku XII wieku termin „dworianin” oznaczał wolnego sługę mieszkającego przy dworze książęcym. Dworianie wywodzili się z najstarszych rodów, których początki sięgały czasów przybycia Waregów na Ruś wraz z legendarnym Rurykiem. Możemy powiedzieć, że dworianie w Wielkim Księstwie Moskiewskim byli odpowiednikiem bojarstwa ruskiego, również wywodzącego się od Normanów. W Wielkim Księstwie Moskiewskim żyło prawie 250 rodzin dworiańskich, uważających się za potomków Ruryka. Z czasem liczba godności dworskich okazała się niewystarczająca, aby obdzielić nimi wszystkich dworian. Wprowadzono więc tzw. reformę pomiestną, po raz pierwszy poświadczoną w źródłach w 1483 roku.

Ponieważ dla wszystkich dostojników i sług zabrakło wreszcie stanowisk dworskich, wielu dworian „pomieszczono” na ziemiach należących do wielkiego księcia. Majątkom tym nadano nazwę pomiestja […]. Za reglamentowane prawo korzystania z gruntów wielkiego księcia dworianie musieli stawiać się bezzwłocznie na każdy jego rozkaz.
Andrzej Andrusiewicz, Cywilizacja rosyjska, tom I, str. 201.
Jeżeli dworianie przestawali pełnić służbę lub wykonywali ją nienależycie, nadania ziemskie mogły zostać im odebrane.. Inaczej było z bojarami, którzy nierzadko otrzymywali ziemię na własność jako wotczinę. Bojarzy ruscy należeli do najbogatszej warstwy szlachty i zajmowali w państwie moskiewskim wyższą pozycję w hierarchii feudalnej niż dworianie. Początkowo przysługiwało im uświęcone tradycją prawo opuszczania służby u jednego księcia i podejmowania jej u innego. Było to tzw. prawo wolnego otjezda. System ten funkcjonował tylko do końca XV wieku. Kiedy władza moskiewskiego księcia okrzepła w przyłączonych do jego domeny księstwach ruskich, takich jak Psków, Twer czy Riazań, wyrugowano ów dawny zwyczaj. Powstanie jednolitego państwa opartego na zasadzie samodzierżawia doprowadziło do stopniowej likwidacji dawnych swobód. Dotyczyło to m.in. tradycji demokracji wiecowej w Nowogrodzie Wielkim i Pskowie, a także dotychczasowcyh praw własności. W XVII wieku zatarła się różnica między dworianami pomiestnymi a bojarami wotczinnymi (Andrusiewicz, str. 202). W miarę przyłączania kolejnych ziem do państwa moskiewskiego jego władcy likwidowali tamtejsze wotcziny bojarskie. Dotyczyło to m.in. ziem Smoleńska i Riazania. Dawne majątki bojarskie zamieniano na pomiestja.
Zapraszam do następnej części rozważań.
V. Wojny z Moskwą-czyli prowadzenie wojny a nauka porównawcza o cywilizacjach
