Samodzierżawie było nieznane w XVI wieku w Europie Zachodniej, podobnie jak w Polsce. Istniejąca tam cywilizacja łacińska rozdzielała prawo publiczne od prywatnego. Władca mógł więc jedynie zarządzać królestwem, ponieważ pojęcie prawa własności było rzeczą publiczną, a królestwo nie mogło być prywatną ojcowizną króla.

Na Rusi zaś, a zwłaszcza w Wielkim Księstwie Moskiewskim, cała ziemia była traktowana jako wotczina (własność) panującego (Richard Pipes, Rosja Carów, 2012, str. 67). Podobne uwarunkowania cywilizacyjne istniały zresztą na Litwie. W Wielkim Księstwie Litewskim, przejmującym wzorce społeczne z Królestwa Polskiego, nigdy nie pojawiło się jednak samodzierżawie. W XIV–XVI wieku ziemie wchodzące w skład księstwa były natomiast uważane za swoiste patrymonium hospodara (co zostało opisane w innym artykule). Pomimo że władca Litwy mógł dysponować wedle uznania majątkami ziemskimi swego bojarstwa, nie mógł żądać od niego nieodpłatnej służby zbrojnej ani pozostawania w stałej gotowości bojowej.
Car moskiewski w połowie XVI wieku dysponował prawie 22 000 – 23 000 tzw. ludzi służebnych, zobowiązanych do natychmiastowej gotowości bojowej. Termin ludzie służebni miał szerokie znaczenie. Jeszcze w XVI wieku mógł obejmować bojarów, a także wspomnianych we wcześniejszym tekście tzw. dworian pomiestnych i dzieci bojarskie (Richard Pipes, Rosja carów, 2012, str. 99). Bojarzy (wyższa kategoria szlachty) oraz dworianie i dzieci bojarskie (niższa kategoria szlachty), wszyscy określani mianem ludzi służebnych, byli przede wszystkim przeznaczeni do służby wojskowej na rzecz państwa, która to służba od 1490 roku stała się w Wielkim Księstwie Moskiewskim obowiązkowa. Owi szeroko rozumiani ludzie służebni posiadali nadziały ziemi od swego hospodara o powierzchni 50–100 hektarów, z których byli zobowiązani wystawiać dodatkowo walczących konno zbrojnych. Jeden konny wojownik musiał być przez nich wyekwipowany z każdych użytkowanych 50 hektarów ziemi uprawnej. Oczywiście o czym było wspomniane wcześniej, majątki ziemskiej bojarów do XVII wieku mogły być w niektórych przypadkach ich własnością prywatną (wotniczą). Innymi słowy, w połowie XVI wieku władca Moskwy dysponował stałą siłą zbrojną liczącą co najmniej 45 000 jazdy. Mógł ją niezwłocznie wykorzystać na dowolnym kierunku operacyjnym, uzupełniając o dodatkowe sotnie piechoty rekrutowanej z miast oraz wspomniane już „formacje logistyczne”.

Dlatego też należy rozumieć, że proces przywiązywania chłopa ruskiego do ziemi w XVI wieku miał na celu zapewnienie bytu materialnego dworianom, czy też ludziom służebnym, stanowiącym podporę militarną państwa. Dodajmy, że właśnie dla celów wojskowych chłop rosyjski był coraz bardziej obciążany podatkami, a wzrastające zobowiązania w ramach pańszczyzny były przecież formą opodatkowania. Szacuje się, iż pod koniec XV wieku przeciętny mużyk musiał oddać z każdego łana (ok. 16 hektarów) prawie 1800 kg zboża. Dla porównania chłop polski odprowadzał tylko 650 kg zboża w podatkach (Robert Frost, Oksfordzka historia unii polsko-litewskiej, 2018. Tom I, str. 411). W ogóle zakłada się, że jednego człowieka służebnego w państwie moskiewskim utrzymywało prawie 300 podatników.
Podsumowując, wprowadzenie reformy pomiestnej pozwoliło na stworzenie warstwy militarno-społecznej, czyli wspomnianych ludzi służebnych. Dzięki temu książę moskiewski dysponował stałą i wcale liczną siłą zbrojną. Utrzymywała ją specyficzna organizacja bytu zbiorowego w księstwie, oparta na samodzierżawiu, czyli modelu cywilizacji turańskiej. Fundamentem ekonomicznym samodzierżawia był wyzysk warstw chłopskich, przywiązywanych na skutek kolejnych reform do ziemi i zmuszanych do coraz większych świadczeń na rzecz szlachty. A szlachta, z której szeregów rekrutowali się ludzie służebni wielkiego księcia, stanowiła podporę jego władzy. Jej status społeczny i ekonomiczny zależał jednak całkowicie od woli panującego (Ludwik Bazylow, Historia Rosji, tom I, 1983, str. 160-163).
Przewaga Wielkiego Księstwa Moskiewskiego w większości wojen toczonych przeciw Wielkiemu Księstwu Litewskiemu w XVI wieku wynikała z przyjętej formy bytu zbiorowego, lepiej przystosowanej do długotrwałego wysiłku wojennego. Zespół tych cech został opisany przez Feliksa Konecznego jako cywilizacja turańska, o czym była mowa we wcześniejszym artykule.

A cywilizacja turańska, owa specyficzna forma bytu zbiorowego, charakteryzowała się tym, że poddani oraz ich majątek uważani byli za własność panującego, który mógł rozporządzać zasobami ludzkimi i materialnymi swojej domeny wedle własnego uznania. Wielkie Księstwo Moskiewskie ostatecznie zrzuciło jarzmo tatarskie w 1480 roku. Na podstawie wcześniejszych doświadczeń historycznych zaczęło jednak rozwijać odmienny model organizacji społecznej niż Królestwo Polskie, kształtujące się w ramach cywilizacji łacińskiej. Wielkie Księstwo Litewskie, będące też swoistym patrymonium władającego nim hospodara, nie rozwinęło podobnego modelu organizacji społecznej jak państwo moskiewskie. Procesowi „turanizacji” Litwy zapobiegła unia z Polską, która stopniowo zaszczepiała na Litwie poszanowanie własności prywatnej oraz zasadę rozdziału prawa prywatnego od publicznego. Spowodowało to słabość Litwy w konfrontacji z drapieżnym sąsiadem, pomimo zbliżonych zasobów ludzkich i finansowych.
Na skutek wcześniejszych uwarunkowań polityczno-społecznych na ziemiach ruskich państwo moskiewskie zaczęło funkcjonować na zasadzie wielkiego obozu wojskowego. Litwa była natomiast swoistą hybrydą ustroju wczesnofeudalnego i republiki szlacheckiej. Panujący mógł dowolnie dysponować majątkiem ziemskim podległego mu bojarstwa, ale nie był w stanie wymusić na nim bezwzględnego posłuszeństwa i tym samym zarządać nieodpłatnej służby wojskowej. Państwo litewskie nie mogło więc zdobyć się na podobny wysiłek wojenny co księstwo moskiewskie.

A Moskwa działała jako wielka horda, a w jej organizacji społecznej nie było miejsca na rozwinięcie się tzw. etyki autonomicznej wśród społeczeństwa. Etyka autonomiczna doprowadziłaby, tak jak w Królestwie Polskim, do powstania warstwy szlachty-obywateli, skutecznie broniącej swych praw wobec władzy królewskiej. Natomiast bojarstwo i dworiaństwo ruskie, które znalazły się pod panowaniem moskiewskim, przejęły mongolską ideę walki o byt. Zgodnie z nią państwo miało utrzymywać się z podbojów.
Stąd też wynika uznawanie za dobre tego
wszystkiego, co nakazuje aktualny władca, a wszelkie działania powodujące
nadmierny rozwój jednostki ludzkiej, są uznawane za szkodliwe i złe. Dlatego
to cywilizacja turańska nie dopuszcza do swobodnego rozwoju nauki.
Józef Kossecki, Podstawy nowoczesnej nauki porównawczej o cywilizacjach, 2002, str. 24.
Dobitnym przykładem sposobu sterowania społecznego w Wielkim Księstwie Moskiewskim były słowa księcia Wasyla III Iwanowicza (1505–1533):
Myślenie jest źródłem wszelkiego zła.
Innymi słowy, w państwie późniejszych carów nie mogło być mowy o jakiejkolwiek „wolności obywatelskiej”. Osłabiałaby ona bowiem państwo funkcjonujące jako wielka machina wojenna. Trzeba dodać, że taki system organizacji społecznej cieszył się pełną aprobatą szlachty i duchowieństwa, które nie uznawały innego sposobu sterowania społecznego niż samodzierżawie, czyli gen turański. Ów turański system bytu zbiorowego zarazem był potrzebny do realizacji celu, jakim było „zbieranie ziem ruskich”.

Pomimo że wojska polsko-litewskie potrafiły odnosić wielkie zwycięstwa w polu nad swoim oponentem, to i tak ów oponent z reguły był górą. Moskwa miała lepszy system mobilizacyjny, a jej wojsko pomiestne, choć gorsze jakościowo, potrzebowało o wiele mniej czasu na zorganizowanie się i wejście do walki niż ociężała litewska służba ziemska. Skarb Wielkiego Księstwa, nawet wsparty zasobami Korony, nie był w stanie utrzymać dużej liczby stałych wojsk zaciężnych pozostających w gotowości bojowej. Natomiast litewska służba ziemska, czyli szlacheckie pospolite ruszenie, nie miała obowiązku utrzymania ciągłej gotowości bojowej i wymagała apanaży finansowych w trakcie swojej służby. Z kolei moskiewscy ludzie służebni (walcząca konno szlachta), stanowiący trzon armii moskiewskiej, wymagali znacznie mniejszych nakładów pieniężnych i nie mogli porzucić służby w polu. Ich status społeczny i materialny zależał bowiem wyłącznie od woli władcy. Jak wspomniano w jednym z wcześniejszych artykułów, siły litewskie potrzebowały nawet pięciu miesięcy na zebranie się i przybycie na pozycje wyjściowe. Wojskom moskiewskim wystarczał na to zaledwie miesiąc! Dzięki temu wojsko moskiewskie dysponowało z reguły przewagą na wybranych kierunkach operacyjnych, pomimo że całkowity potencjał mobilizacyjny Rzeczypospolitej teoretycznie dorównywał potencjałowi państwa carów. Niemniej jednak ostatnia wojna pomiędzy Rzecząpospolitą a carstwem moskiewskim (VII wojna moskiewska, 1575–1582) zakończyła się bezapelacyjnym zwycięstwem Korony i Litwy. Państwo polsko-litewskie pokazało swą siłę, udowadniając, że przy sprzyjających stosunkach społecznych, a zwłaszcza zgodzie politycznej wewnątrz państwa, potrafi być straszliwym przeciwnikiem. Pozwalało to mieć nadzieję na przyszłość i zwycięstwo w dalszej konfrontacji na pomoście bałtycko-czarnomorskim
