Opisując zmagania polsko/litewsko – moskiewskie, trzeba powiedzieć kilka słów o potencjale militarnym obu stron na przełomie XV i XVI wieku. Ze względu na swój niedowład organizacyjny i administracyjny Litwa nie dorównywała Moskwie pod względem szybkości mobilizacji wojsk.

Żołnierz litewski, wsparty przez wojska koronne, górował nad przeciwnikiem pod względem taktycznym. Moskwa natomiast, dzięki korzystniejszej dla celów wojskowych organizacji stosunków społecznych, miała większe możliwości do prowadzenia długotrwałej wojny. Sposób organizacji stosunków społecznych w państwie, najlepiej odpowiadający celom wojskowym, wielki polski uczony Feliks Koneczny nazwał cywilizacją turańską. Nazwę tę zaczerpnął od Niziny Turańskiej, ojczyzny ludów koczowniczych. Migracje koczowników odcisnęły piętno na Europie i zmieniły także historię Rusi, która trafiła pod but chanów mongolskich na przeszło 250 lat (1223-1480).
Oczywiście wyodrębnione i opisane przez Konecznego typy cywilizacji to pewne modele, które w czystej postaci występują w życiu społecznym niezmiernie rzadko, ale ich znajomość pozwala lepiej zorientować się w układach cywilizacyjnych społeczeństwach.
Józef Kossecki, Podstawy nowoczesnej nauki porównawczej o cywilizacjach, 2002, str. 6.
W Wielkim Księstwie Moskiewskim wykształciło się carskie samodzierżawie. Było ono wynikiem połączenia patrymonialnego charakteru państwa z mongolskimi wzorcami organizacji społecznej. Traktowanie państwa przez władcę jako swoistej ojcowizny (patrymonium) było charakterystyczne dla niemal wszystkich księstewek ruskich oraz księstwa litewskiego. Mongolskie wzorce organizacji społecznej odpowiadały modelowi cywilizacji turańskiej, wyodrębnionemu i opisanemu przez Konecznego. Cywilizacja ta:
[…] opiera się na zasadzie bezwzględnego posłuszeństwa
jednoosobowemu władcy państwa. […] w cywilizacji turańskiej wszystko było własnością władcy państwa […] który mógł dowolnie rozporządzać mieniem swych poddanych.
Kossecki, Podstawy nowoczesnej nauki […], str. 6, 22.

Wszyscy poddani wraz ze swym mieniem byli uważani za własność państwa, co dawało Moskwie olbrzymią przewagę w prowadzeniu długotrwałych działań zbrojnych. Państwo moskiewskie, scementowane przez przysłowiowe samodzierżawie, można było przyrównać do wielkiego obozu wojskowego. Jak zauważył Marek Plewczyński, wybitny znawca wojskowości tej epoki:
[Wieki książę moskiewski], w przeciwieństwie do wielkiego księcia litewskiego, mógł nakładać podatki jakie chciał, powoływać wojsko i prowadzić wojnę w czasie, który on uznał za stosowny.
Marek Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, tom I, 2011, str. 422.
Potencjał demograficzny Rzeczypospolitej i Wielkiego Księstwa Moskiewskiego nie różnił się znacząco. Można ostrożnie przyjąć, że w połowie XVI wieku państwo Iwana Groźnego liczyło około 11 milionów mieszkańców. Szacunek ten obejmuje również przyłączone do carstwa ziemie ruskie, sięgające zachodnimi rubieżami do linii Dźwiny i Berezyny, oraz chanaty kazański i astrachański. Dla porównania Rzeczpospolita miała wówczas około 8 milionów mieszkańców (Kossecki, Podstawy nowoczesnej nauki […], str. 82).
Nie było zatem dużej dysproporcji ludnościowej między oponentami. W 1514 roku Rzeczpospolita była w stanie wystawić do walki z Moskwą prawie 20 000 żołnierzy zaciężnych. Sama Litwa sfinansowała 7000 z nich ze swojego skarbu. Do tego dochodziło pospolite ruszenie, prywatne wojska magnackie i oddziały nadworne. W następnych latach, z przyczyn finansowych, Rzeczpospolita wystawiała już tylko niewielkie siły zaciężne, liczące od 1000 do 4000 żołnierzy (Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, str. 28).

Problemem były zbyt małe dochody litewskiego skarbu ziemskiego, który władcy musieli zasilać podatkami nadzwyczajnymi. Jednym z takich podatków była tzw. serebszczyzna, pobierana okazjonalnie, zasadniczo na cele wojskowe. W latach 1473-1563 ogłaszano ją 15 razy. W latach 1561–1563, w związku z wojną z Moskwą, podwyższono ją nawet trzykrotnie – z pierwotnych 10 do 30 groszy od sochy. Ratowano się również sporadycznie podatkiem pogłównym, pobieranym od niższych warstw społecznych. Sięgano także po środki ze skarbu nadwornego, z którego finansowano dwór na Litwie, oraz pobierano pieniądze z prywatnej szkatuły króla polskiego.
W 1514 r. do skarbu wpływało kwartalnie 11 401 kop groszy, a koszty utrzymania polskich zaciężnych, którzy pomogli osiągnąć zwycięstwo pod Orszą, w tym samym okresie wynosiły 22 400 kop groszy. Za zebrane w 1534 r. do skarbu 42 890 kop groszy można było przez rok utrzymać 1000 polskich zaciężnych lub mniej więcej 3000 zaciężnych dworzan.
Gediminas Lesmaitis, Wojsko zaciężne w Wielkim Księstwie Litewskim w końcu XV-drugiej połowie XVI wieku, 2013, str. 137-139.
W 1520 roku szacowano, że w samej Wielkopolsce można było wystawić w ramach pospolitego ruszenia około 40 000 zbrojnych. Szacuje się, iż w połowie XVI wieku możliwości mobilizacyjne samego Królestwa Polskiego wynosiły maksymalnie 350 000 ludzi, w tym 35 000 szlachty, 245 000 chłopów i 70 000 mieszczan.

Litwa mogła w tym czasie wystawić najwyżej około 4000-8000 żołnierzy zaciężnych. Pospolite ruszenie, zwane na Litwie służbą ziemską, liczyło podczas bitwy pod Orszą w 1514 roku prawie 15 000 zbrojnych. W latach 1534–1535 jego liczebność wzrosła do 30 000. Potencjał mobilizacyjny Litwy wynosił około 200 000 – 300 000 ludzi. W praktyce jednak Wielkie Księstwo Litewskie nigdy nie było w stanie wystawić jednocześnie więcej niż 70 000 – 100 000 zbrojnych (Plewczyński, Wojny i wojskowość polska w XVI wieku, str. 27-32). Według ustawy wojskowej z 1502 roku każdy kniaź lub bojar na Litwie musiał wystawić konnego wojownika z każdych 10 swoich „służb”. Jedna służba obejmowała od dwóch do czterech gospodarstw chłopskich, czyli około 40-80 hektarów ziemi uprawnej.
W 1528 roku zwiększono ten wymóg, żądając wystawienia jednego jeźdźca z każdych ośmiu służb. Przykładowo, Kieżgajłowie, najbogatszy ród litewski na początku XVI wieku, posiadali 6144 służby, obejmujące 12 288 gospodarstw chłopskich. Z tak rozległych majątków byli w stanie wystawić 768 konnych zbrojnych. Ze spisów rycerstwa litewskiego z pierwszej połowy XVI wieku wynika, że wielkie rody księstwa wystawiały statystycznie jednego zbrojnego na każde 320 hektarów posiadanej ziemi (Robert Frost, Oksfordzka historia unii polsko-litewskiej, 2018. Tom I, str. 471-473).

I dochodzimy tutaj do najważniejszego zagadnienia, iż często zaniżamy liczebność wojsk Rzeczypospolitej. Problem ten zasygnalizował w jednej ze swoich świetnych prac doktor Radosław Sikora. Albowiem w polskiej historiografii zawsze istniała tendencja do zaniżania liczebności sił własnych i podkreślania przewagi liczebnej pokonanego przeciwnika. Szczególnie jest to widoczne w opisach zwycięskich bitew z Moskalami.
Skracając do minimum opis organizacji jazdy polsko-litewskiej, trzeba podkreślić, że jej podstawowymi jednostkami taktycznymi były chorągwie. Chorągwie składały się z pocztów, na których czele stali towarzysze, czyli szlachcice walczący w pierwszym szeregu (łac. commilitionis). Wielkość pocztu bywała różna, ale np. w 1525 roku ograniczono ją do siedmiu ludzi (Plewczyński, Wojny i wojskowość […], str. 46). W źródłach z epoki pocztowych określano także mianem czeladzi pocztowej, czeladników lub pachołków. Dochodziła do tego jeszcze tzw. czeladź luźna, która nie stawała do walki w pierwszej linii wraz z pocztem, lecz zajmowała się szeroko rozumianą logistyką i mogła uczestniczyć w działaniach zbrojnych.
Luźną czeladź można pod pewnymi względami porównać do mechaników w wojskach lotniczych. Jej to zadaniem było dbać o zaplecze walczących towarzyszy. Ale oprócz tego sama mogła uczestniczyć w walkach. I robiła to regularnie. Najczęściej osłaniając stada pasących się koni. Równie często broniła taboru czy też siłą zdobywała dla pocztu żywność we wrogim kraju […]. Czasami używana była przy szturmach na zamki […].
Radosław Sikora, Nie tylko husaria, 2020, str. 25.

Jeśli prześledzimy wyprawę bukowińską Jana Olbrachta z 1497 roku, w której uczestniczyło głównie pospolite ruszenie, ówczesne przekazy o liczebności armii wydają się jak najbardziej wiarygodne. Według nich wojska królewskie liczyły 100 000 zbrojnych, w tym 40 000 pospolitego ruszenia (Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, 2006, str. 409). Jeśli zatem na nowo przeanalizujemy liczebność armii wystawianych przez Rzeczpospolitą w XVI wieku, uzyskamy zupełnie inne szacunki dotyczące siły żywej polsko-litewskiego oręża. Dajmy na to, w trakcie II wojny inflanckiej (1575-1582) armia Rzeczpospolitej oblegająca Psków liczyła 50 000 wojska regularnego i 170 000 luźnej czeladzi! (Sikora, Nie tylko husaria, str. 54). Warto dodać, że powołanie tak potężnych sił zbrojnych było możliwe dzięki odpowiedzialnej postawie szlachty Królestwa Polskiego. Na sejmie w 1578 roku zgodziła się ona na zapłacenie olbrzymiego podatku — aż 30 groszy z łana zamiast zwyczajowych 2 groszy!
Innymi słowy, jeśli weźmiemy pod uwagę liczebność luźnej czeladzi w wojskach Rzeczypospolitej, możemy przyjąć, iż na jednego zbrojnego walczącego w pierwszej linii przypadało od trzech do czterech pachołków. Zaliczano ich do tzw. luźnej czeladzi, której zazwyczaj nie uwzględniano w spisach i która nie stawała do walki w pierwszym szeregu.
Zapraszam do następnej części artykułu.
IV. Wojny z Moskwą-prowadzenie wojny a nauka porównawcza o cywilizacjach

3 komentarze. Zostaw komentarz
Interesujące
Interesujące
Dzięki za dobre słowo,