II. Reformacja-Luter rzuca rękawice Rzymowi

Marcin Luter trafił na podatny grunt ze swoimi poglądami. Jak bowiem wspomniano we wcześniejszym tekście, już na przełomie XIII i XIV wieku w Europie istniał ferment intelektualny, przejawiający się opozycją wobec papieskiego centralizmu i postulatami emancypacji władzy królewskiej spod zwierzchnictwa Kościoła rzymskiego.
Perła Watykanu, Bazylika Świętego Piotra (zdjęcie autora).

Sam Luter był osobą wrażliwą, pobożną, a zarazem zarozumiałą, o rozdmuchanym ego, niezwracającą uwagi na bogactwa materialne, za to lubiącą wypić i zakąsić. Co najważniejsze, zadręczał się ciągle myślą o własnym zbawieniu. Obsesyjna trwoga o własną duszę doprowadziła Lutra do zakwestionowania praktyki sprzedaży odpustów. I bez dwóch zdań miał rację, gdyż nauka o odpustach nie była najsilniejszą stroną teologii katolickiej. Już wcześniej wybitni krytycy Kościoła nie godzili się na odpusty i nie zgadzali się ze stwierdzeniem, iż władza kościelna może darować kary doczesne. Ale z drugiej strony zwykły szary człowiek mógł być spokojny o swoją duszę, gdy udzielono mu odpustu w zamian za modlitwę. Był to zabieg iście zbawienny, stanowiący jeden z wielu sposobów programowania społecznego stosowanych przez Kościół. Łagodził napięcia i podtrzymywał harmonię współżycia społecznego. Niemniej jednak idea odpustów udzielanych wcześniej za samą modlitwę uległa całkowitemu wypaczeniu za pontyfikatu papieża Juliusza II (1503–1513), poszukującego pieniędzy na budowę bazyliki św. Piotra. Inna sprawa, że za pieniądze z odpustów powstała bodajże najważniejsza świątynia katolickiego świata, zachwycająca swym pięknem i ogromem…

Kardynał Giuliano della Rovere, przyszły papież Juliusz II. Fragment obrazu autorstwa Melozzo da Forlì: „Sykstus IV mianuje Bartolomea Platinę prefektem Biblioteki Watykańskiej”. Zdjęcie autora wykonane w Muzeum Watykańskim.

Szczególnie nie do zaakceptowania była praktyka sprzedaży odpustów przez dominikanina Johanna Tetzela, komisarza papieskiego, który, działając w Saksonii, uczynił z tego procederu intratny interes. Dodajmy, że był to interes ubrany w bardzo skąpą szatę religijną, spod której spozierał kult złotego cielca. A właśnie w Saksonii, w Wittenberdze, działał augustianin, doktor teologii Marcin Luter.  I na głęboko religijnym augustianinie wspomniane praktyki Tetzela wywarły jak najgorsze wrażenie. Z okazji poświęcenia kościoła zamkowego w Wittenberdze przybijano na drzwiach świątyni teksty okolicznościowe. 31 października 1517 roku zrażony Luter przybił do wrót katedry swoje 95 tez przeciw odpustom. Pierwsza teza traktowała o czynieniu pokuty. Inna brzmiała:

 Papież nie może odpuszczać żadnych kar oprócz tych, które sam nałożył na mocy swego sądu lub na podstawie kanonów.

Co prawda, zdaniem niektórych badaczy, drzwi były okute metalem i nie można było niczego do nich przybić. Sam Luter podobno nigdy nie wspomniał o tym fakcie w żadnym ze swoich dzieł. Całe to pełne patosu wydarzenie miało zostać zmyślone przez Filipa Melanchtona, ucznia Lutra.

Portret Marcina Lutra z początku XVII wieku z Muzeum Narodowego w Gdańsku (zdjęcie autora).

Niewykluczone, że Marcin Luter wcale nie zamierzał wszczynać publicznej debaty, lecz jedynie wyrazić swój prywatny sprzeciw wobec nadużyć związanych z instytucją odpustów in capite et in membris. Protest miał trafić do wiadomości miejscowego biskupa, będącego jego przełożonym… Tak czy owak mleko się rozlało, czy też słowo stało się ciałem. Po zapoznaniu się z tezami Lutra komisarz papieski Johann Tetzel (ów dominikanin sprzedający odpusty na potęgę) wygłosił we Frankfurcie nad Menem swoje 106 antytez wymierzonych w poglądy augustianina. I taki był początek ruchu reformacyjnego kościoła, który miał wstrząsnąć Europą i który tak naprawdę wciąż na nią oddziałuje.

Po swoim wystąpieniu w Wittenberdze Marcin Luter w sierpniu 1518 roku został wezwany przez papieża Leona X do stawienia się w Rzymie. Sam Ojciec Święty, doskonale rozumiejąc, jakie nieszczęście przyniosła sprzedaż odpustów, wydał w 1518 roku bullę potępiającą nadużycia związane z ich sprzedażą. Jednakże niepokorny augustianin, mając poparcie księcia elektora saskiego Fryderyka Mądrego, odmówił stawienia się przed papieżem.

Kopia portretu Rafaela z lat 1601-1615, przedstawiająca papieża Leona X. Zdjęcie autora wykonane w Niemieckim Muzeum Historycznym w Berlinie.

Fryderyk Mądry, obrońca Lutra, rzeczywiście zasłużył na swój przydomek. Ten gorliwy katolik i założyciel uniwersytetu w Wittenberdze wspierał niepokornego zakonnika w jego uporze. Czynił to być może z czystej sympatii, a być może dlatego, że stopniowo zaczynał rozumieć, jaką szansę polityczną może mu w przyszłości dać poparcie buntu Marcina Lutra przeciwko Rzymowi. W każdym razie Luter do Stolicy Apostolskiej nie pojechał, ale papież zgodził się, żeby wszelkie drażliwe sprawy rozstrzygnąć w Niemczech, w obecności jego wysłannika, kardynała Tommasa de Vio z Gaety. Do spotkania doszło w październiku 1518 roku w Augsburgu, gdzie legat zażądał odwołania tez uznanych za błędne, natomiast Luter domagał się rozpatrzenia ich przez sobór. Do Niemiec przybył kolejny z papieskich wysłanników w celu przywołania augustianina do porządku. Do porządku go nie przywołał, ale Luter zobowiązał się do milczenia i nierozgłaszania swoich tez, jeśli Rzym nie będzie próbował na razie go karać. A Rzym nie był w stanie doprowadzić do ewentualnego pojmania zakonnika mającego ochronę elektora saskiego. Sytuacja była cokolwiek napięta, a nie mogąca użyć siły Stolica Apostolska postanowiła podjąć próbę skompromitowania poglądów augustianina.

Portret Marcina Lutra pędzla Lucasa Cranacha Młodszego, ze zbiorów Muzeum Narodowego w Krakowie (zdjęcie autora). 

Na przełomie czerwca i lipca 1519 roku odbyła się dwudziestodniowa dysputa w Lipsku pomiędzy samym Lutrem a profesorem teologii Johannem Eckiem. Pojedynek zakończył się remisem, ale Eck zdołał celnie uderzyć niepokornego zakonnika. Przyparty przez niego do muru podczas jednej z debat Luter przyznał, że uważa Pismo Święte za jedyny autorytet w sprawach wiary. Przyznał ponadto, iż uważa, że wierni mogą się obejść bez prymatu papieża, a jego własne poglądy są zbieżne z poglądami wyklętych przez Kościół Wiklefa i Husa.

Tego było już za wiele. Luter wyraźnie rzucił wyzwanie potędze Kościoła, ale będąc pewnym ochrony ze strony swego możnego protektora, przeszedł do bezwzględnego ataku. Wpadłszy w szał tworzenia, zaczął kolejno publikować pisma, takie jak: O papiestwie w Rzymie, Do chrześcijańskiej szlachty narodu niemieckiego o poprawie stanu chrześcijańskiego, O niewoli babilońskiej Kościoła oraz O wolności chrześcijanina.

Leon X oddał cios, wydając bullę Exsurge Domine, potępiającą błędy i wypaczenia poglądów Lutra oraz dając mu 60 dni na ich odwołanie. Marcin Luter nie przestraszył się i wydał kolejny traktat pod wymownym tytułem: Przeciw bulli antychrysta. Jak napisał, tak zrobił i 10 grudnia 1520 roku spalił publicznie bullę papieską przed jedną z bram Wittenbergi. Na początku 1521 roku otrzymał w zamian z Rzymu anatemę. Anatema wydana przez Antychrysta nie mogła jednak wywrzeć wrażenia na prawdziwym chrześcijaninie, za jakiego Luter się uważał. A to, co uważał, zaprezentował jeszcze tego samego roku podczas sejmu Rzeszy w Wormacji. Marcin Luter przybył tam zaopatrzony w żelazny list od nowo wybranego cesarza Karola V.

Portret cesarza Karola V, za którego panowania w Świętym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego doszło do wystąpienie Lutra. Obraz nieznanego artysty z XV/XVI wieku z Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie (zdjęcie autora).

Samego Karola V sprawy Niemiec, delikatnie mówiąc, niezbyt interesowały. Cesarz najlepiej czuł się bowiem w Hiszpanii, a na początku panowania najbardziej zajmowały go Niderlandy. Karol V miał nadzieję, że sytuacja w Niemczech uspokoi się sama na skutek porozumień i negocjacji. Jednakże na sejmie w Wormacji papież pokazał swą siłę i zdołał za pośrednictwem swoich wysłanników nakłonić większość panów Rzeszy do skazania Lutra i jego zwolenników na banicję oraz nakazania spalenia ich pism. Kara banicji była rzeczą zaiste poważną, ale protektor augustianina książę Fryderyk Mądry nic sobie z niej nie robił. Ukrył Lutra na swoim zamku w Wartburgu, gdzie zakonnik kontynuował pracę, tłumacząc Nowy Testament na język niemiecki. Jego bliscy współpracownicy, tacy jak Hutten, Karlstadt i Melanchton, prowadzili działalność kaznodziejską na terenie Rzeszy. Zastępy zwolenników powiększały się, a ruch reformacyjny rozwijał się w najlepsze. Wkrótce przyniosło to swoje tragiczne następstwa.

Zapraszam do następnej części.

III. Reformacja-czyli egalitaryzm, który wyrzucił rozum i dał wojnę chłopską

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Wypełnij to pole
Wypełnij to pole
Proszę wpisać prawidłowy adres e-mail.

keyboard_arrow_up