O Napoleonie napisano dużo, bardzo dużo. Jeśli zliczymy wszystkie opracowania, dysertacje, książki popularnonaukowe, artykuły w gazetach, które ukazały się o wielkim Korsykaninie poprzez dwa stulecia, to jestem przekonany, że liczba ta przekroczyłaby setki tysięcy. W samej Rosyjskiej Bibliotece Narodowej w latach 1801-1803 znajdowało się 1795 pozycji traktujących o Pierwszym Konsulu, który miał potem zostać cesarzem.
I co najciekawsze są to pozycje wyrażające się o Napoleonie w sposób nad wyraz pochlebny, co może zdziwić, bo wszakże Rosja i Francja złączyły się potem w śmiertelnych zapasach. Korsykanina w carskich dokumentach określano:
Ów energiczny geniusz; czułe i życzliwe ludziom serce z wstrzemięźliwością, umiłowaniem chwały i odwagą zwycięzcy.
Nikołaj Karamzin, ojciec rosyjskiej historiografii stworzył swym piórem sugestywny opis Napoleona:
Czyż można bowiem za pomocą pędzla albo dłuta wyrazić ogień płonący w jego oczach albo przyjemny wyraz jego ust.
Oleg Sokołow, Napoleon, Aleksander i Europa 1806-1812, 2016, str. 26-27.
Coś było w jego oczach i spojrzeniu, co uwodziło i przyciągało. Przyciągało i pociągało kobiety, a charyzma i dotyk Korsykanina działały jak afrodyzjak na ówczesne mieszczki i damy. Księżna d’Abrantes miała zachwycić się jego dłońmi:
[…] z których największa kokietka byłaby dumna i których skóra, biała i gładka, osłaniała stalowe mięśnie.
Napoleon potrafił uwodzić nawet niechętne mu niewiasty. Luiza, królowa Prus, nienawidząca tego strojącego się w purpurę parweniusza, po spotkaniu z nim miała przyznać:
Głowa jego ma piękny kształt, a rysy świadczą o wybitnej inteligencji. Przypomina cezara rzymskiego. Kiedy się uśmiecha, w kącikach ust pojawia mu się rys dobroci.
Skupiając się jeszcze przez chwilę na wyglądzie cesarza warto zwrócić uwagę, wbrew utartym poglądom, że był dość wysoki jak na swoje czasy, ponieważ mierzył 169 cm. Wszelkie bajania o jego niewielkim wzroście trzeba odłożyć na bok jako kalumnie. Typowy francuski woltyżer (żołnierz lekkiej piechoty) mierzył wówczas około 160 cm. Złośliwości stwierdzające, że cesarz był niskiego wzrostu brały się stąd, gdyż nad wyraz często oglądano go w otoczeniu gwardzistów. Jeśli gwardzistami byli grenadierzy gwardii mierzący co najmniej 180 cm, to rzeczywiście Bonaparte był od nich niższy. A dodajmy, że gwardziści chodzili w bermycach, które to nakrycia głowy samo przez się czyniły ich wyższymi wobec cesarza noszącego charakterystyczny bikorn.
Niewątpliwie Napoleon nie był taki niski wzrostem jak zwykli go oczerniać adwersarze. To iż cesarz był wielki duchem, temu chyba nikt nie zaprzeczy. Ale Napoleon był również wielki intelektem. Nie dziwi to, gdyż był oficerem artylerii, elity ówczesnych sił zbrojnych. Rasowy oficer musiał mieć umysł ścisły i zdolności matematyczne. Jeden z historyków nazwał Bonapartego przywódcą państwa matematyków. On sam zwiedzając Piramidę Cheopsa miał podziwiać ogrom budowli i popaść z zadumę. Towarzyszącemu mu uczonemu oznajmił:
Z bloków kamiennych użytych do jej budowy można byłoby znieść wokół Francji mur wysoki na trzy metry i szerokości jednego metra
Paul Strathern, Napoleon w Egipcie, 2009, str. 171.
Korsykanin był pełen szacunku dla nauki i doceniał fakt kiedy został przyjęty do sekcji mechaniki Akademii Francuskiej. Cenił także uczonych, a jak tylko dotarł do Torunia od razu zażyczył sobie odwiedzić dom Kopernika. Zostawszy władcą Francuzów miał powiedzieć:
Nauka i szkolnictwo wyższe są dla mnie najwartościowszymi atrybutami Cesarstwa.
Sam pobierał edukację w Królewskim Kolegium Militarnym w Brienne-le-Chateau, w Akademii Wojskowej w Paryżu i szkole oficerskiej artylerii w Auxonne. Zbiór pism Napoleona dotyczący rozważań na temat dzieł fortyfikacyjnych zachował się przeszło w 50 tomach, gdzie była mowa o idei twierdzy otoczonej fortami (obozu warownego), która to koncepcja weszła w życie pod koniec XIX wieku. Umysł cesarza był szeroki i otwarty. Zadziwia pewna wygłoszona przezeń uwaga, jakby zwiastująca przewrót darwinowski
Skonstatowawszy na polowaniu jak podobne ludzkim są wnętrzności zwierząt, zrozumiałem, że człowiek to tylko wyżej rozwinięty organizm w łańcuchu, którego pierwszym ogniwem jest roślina.
Największym jednak intelektualnym wkładem cesarza był kodeks. Jak sam miał przyznać:
Moja sława nie polega na tym, że wygrałem 40 bitew; Waterloo wymazało wspomnienie tych zwycięstw, ale nie wymaże tego, co żyć wiecznie będzie – mojego kodeksu cywilnego.
Warto poświęcić kodeksowi Napoleona nieco uwagi. Albowiem, w chwili wybuchu Wielkiej Rewolucji we Francji obowiązywało około 360 odmiennych zbiorów praw, co stanowiło mieszaninę lokalnych praw zwyczajowych, feudalnych, kanonicznych, tudzież prawodawstwa rzymskiego.
Owa różnorodność prawna dezorganizująca życie społeczne i gospodarcze państwa była jedną z przyczyn wybuchu samej rewolucji. Do ujednolicenia przepisów została powołana komisja prawnicza Rady Stanu, w 1800 roku, w której zasiedli ówcześni wybitni prawnicy: Tronchet, Portalis, Bigot de Préameneu, Maleville. Prace trwały do 1804 roku a nadzorował je sam cesarz. Code Civil des Français ogłoszony został 21 marca 1804 roku. Po 1852 roku powszechnie zaczęto określać go mianem Kodeksu Napoleona. Kodeks Napoleona liczył 2281 artykułów i składał się z trzech ksiąg obejmujących przepisy dotyczące osób fizycznych (art. 7-515), prawa rzeczowego (art. 516-710) oraz prawa spadkowego, małżeńskiego i majątkowego (art. 711-2281). Sam kodeks przede wszystkim znosił feudalne uprawnienia i przywileje arystokracji. Podkreślał wolność osobistą jednostki, równość wszystkich wobec prawa, nienaruszalność własności prywatnej, swobodę umów, wolność wyznania i pracy. Trzeba podkreślić, że kodeks utrwalał także rewolucyjne zdobycze burżuazji. Ograniczał możliwość dziedziczenia całości majątku przez najstarszego syna, aby nie dopuścić do akumulacji majątku w łonie jednej rodziny, co mogło w przyszłości przełożyć się na powstanie potężnych rodów nowobogackiej arystokracji, mogących mieć wpływ na politykę państwa. Code Civil wprowadzał też silną władzę ojcowską i mężowską, co w zamyśle prawodawcy miało stanowić zgodną z interesem państwa ochronę rodziny. Ponadto powodował laicyzację państwa wbrew wcześniejszej feudalnej monarchii. Odbierał władzę kościołowi pozbawiając akt małżeństwa wymiaru sakralnego oraz wprowadził możliwość orzekania cywilnych rozwodów (Natalia Bujniewicz, http://napoleon.org.pl/index.php/artykuly-historyczne).
Tytaniczna praca wykonana przy kodyfikacji praw jest najlepszym exemplum jak Napoleon traktował swoje obowiązki, jako Pierwszy Konsul, czy później jako cesarz. Do legendy przeszły liczne połajanki Napoleona wobec zasypiających ze zmęczenia ministrów podczas nocnych obrad. Śpiącego ministra budził cesarski kopniak w krzesło z przypomnieniem, że pobiera pensje za swoją pracę. Sam Napoleon potrafił pracować bez wytchnienia kilka dni bez snu, co jest świadectwem jego charakteru. Jako władca postanowił, że godłem cesarstwa będzie pszczoła, symbol pracowitości.
Jednakże Napoleon Bonaparte miał również, o czym się zapomina, bardzo wrażliwą duszę. Ba, próbował za młodu nawet swych sił na polu literatury. W 1791 roku popełnił Dialog o miłości, gdzie zawarł zdanie:
Miłość to namiętne, fatalne uczucie niewolące dusze samotną, świadomą swej bezsiły (…). Uważam ją za szkodliwą dla społeczeństwa i dla osobistego szczęścia człowieka, wierzę mocno, że wyrządza ona więcej zła niż dobrego i że byłoby to prawdziwe szczęście, gdyby nas od niej jakaś czarodzieja uwolnił”
Czy późniejszy bóg wojny był wówczas zapatrzony w boga Erosa i nieszczęśliwie zakochany, trudno dociec. Natomiast pierwsze żarliwe uczucie zstąpiło nań w 1794 roku w Marsylii, kiedy poznał Eugenię Clary, szwagierkę swojego brata Józefa. Z szalonego uczucia nic nie wyszło, gdyż po upływie roku związek się rozpadł. Mniejsza czy on zostawił ją, czy ona jego, niemniej młody Napoleon musiał cierpieć, gdyż przelał swój żal na papier, tworząc romans Clisson i Eugenia, pełen ckliwości i patosu:
Dzięki twojej miłości zakosztowałem słodkiego uczucia bycia mężczyzną.
Z miłości w końcu się wyleczył, a wspomniana Eugenia Clary po pewnym perypetiach została żoną marszałka Bernadotte’a i zakończyła życie jako królowa Szwecji (Waldemar Łysiak, Napoleoniada, 1998, str. 168-169).
Jeżeli wrażliwość wymagana jest przy profesji literata, to Napoleon chociaż nim nie został, wielokrotnie podczas swojego panowania ukazywał wrażliwość na polu społecznym i wojskowym. Po bitwach kazał opatrywać wszystkich rannych nie rozróżniając ich na swoich i nieprzyjaciół. Należy pamiętać, że Napoleon w 1802 roku założył pierwsze centrum zdrowia dziecka: L’Hospital des Enfants Malades w Paryżu. Także warto podkreślić, że zlikwidował karę śmierci za homoseksualizm, gdy w tym czasie w Wielkiej Brytanii za grzech sodomii karano śmiercią. Generalnie, być może jedną z przyczyn upadku Napoleona była zbyt duża łagodność, która u władcy bywa oznaką słabości. Podkreślmy, że Napoleon ułaskawił przeszło dziewiętnastu zamachowców, którzy próbowali mu odebrać życie. Jak stwierdził Armand de Caulaincourt, generał i dyplomata z najbliższego otoczenia cesarza:
Karał niechętnie. Wrodzona łagodność skłaniała go do oszczędzania winnych.
Na ciąg dalszy zapraszam do następnej części.