Opis wspólnej historii Polski i Litwy warto rozpocząć od zarysowania organizacji Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz genezy konfliktu Litwy z Moskwą. Z czasem, siłą rzeczy, zostało w niego wciągnięte Królestwo Polskie. Rywalizacja Wilna z Moskwą była bowiem w znacznej mierze następstwem ekspansji Wielkiego Księstwa Litewskiego na wschód i podporządkowywania sobie kolejnych ziem ruskich.
Litewski pochód na Ruś
Omawiając litewskie podboje na Rusi, należy przede wszystkim zwrócić uwagę na dziejową szansę, jaką stworzył Litwinom podbój poszczególnych księstw ruskich przez Mongołów w latach 1237-1240. Litwini wykorzystali perfidnie i bezwzględnie swoją historyczną okazję. Ów „szakal kroczący za mongolskim tygrysem”, jak określił księstwo litewskie jeden ze współczesnych badaczy, dotarł w 1307 roku do Połocka, w 1320 roku do Witebska i być może nawet już w 1322 roku do Kijowa. Ostatecznie ziemie dzisiejszej Białorusi i zachodniej Ukrainy weszły w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego pod berłem Giedymina i jego syna Olgierda. Ekspansja trwała nadal i w drugiej połowie XIV wieku Litwa opanowała Wołyń z Włodzimierzem i Łuckiem, a także wspomniany już Kijów wraz z przyległymi ziemiami. Warto przy tym pamiętać, że niszczycielskie najazdy litewskie dotykały również ziem polskich.
W latach 1248-1305 odnotowano aż 20 wielkich najazdów łupieżczych na Mazowsze, natomiast w 1376 roku Litwini dotkliwie spustoszyli ziemię sandomierską. Forpoczty Giedyminowiczów w latach 1368, 1370 i 1372 docierały także pod samą Moskwę, która wyrasta wówczas na najsilniejszy ośrodek na Rusi Zaleskiej, stopniowo zdobywając przewagę nad wspieranym przez Wilno Twerem. Litwini byli coraz bardziej świadomi własnej potęgi, a wielki książę Olgierd określił nawet siebie mianem „cesarza litewskiego” (vasilea Letvon). Wśród litewskich elit dojrzewała zarazem idea podporządkowania całej Rusi (Alfredas Bumblauskas, Wielkie Księstwo Litewskie, 2013, str. 68-70):
Tota Russia devet ad Litvaniam pertinere (cała Ruś winna podlegać Litwie).
W 1395 roku wielki książę Witold uroczyście wkroczył do Smoleńska. Wprawdzie książęta ruscy zdołali później odzyskać miasto, lecz w 1404 roku Witold ponownie przyłączył je do swojego państwa (Ryszard Przybyliński, Ród książąt Glińskich, 2017, tom I, str. 88). U schyłku XIV i na początku XV wieku ekspansja litewska na wschód wydawała się niemal nie do powstrzymania. Nie zahamowała jej na dłużej nawet dotkliwa klęska Witolda nad rzeką Worsklą w 1399 roku, poniesiona niemal 300 km na wschód od Kijowa w starciu ze słabnącą już Złotą Ordą. Dodajmy, że Złota Orda wsparta była przez siły potężnego Tamerlana, którego imperium obejmowało połacie Azji Środkowej, Bliskiego Wschodu i Zakaukazia. Mimo tego niepowodzenia Wielkie Księstwo Litewskie było na tyle silne, że nadal kontynuowało swój marsz na wschód.
Witold u szczytu potęgi
Za panowania Witolda Litwa znajdowała się w zenicie swej potęgi. Wielki książę dążył do podporządkowania potężnych republik handlowych: Pskowa i Nowogrodu Wielkiego. Nie zdołał wprawdzie narzucić im trwałej zwierzchności, ale będący pod wrażeniem litewskiej potęgi przedstawiciele bojarstwa pskowskiego i nowogrodzkiego składali Witoldowi hołdy i nazywali go „wielkim królem”. Jeszcze wymowniejsza była pozycja Witolda wobec Moskwy. W 1425 roku zmarł książę moskiewski Wasyl I Dymitrowicz, powierzając wcześniej swojemu teściowi Witoldowi opiekę nad małoletnim synem, Wasylem II. Potężny Witold w 1427 roku zaingerował nawet w sprawy dynastyczne mongolskiej Złotej Ordy, obsadzając w jej stolicy Saraju (około 55 km na południe od dzisiejszego Wołgogradu) popieranego przez siebie kandydata. W tym samym roku, podczas pobytu wielkiego księcia na wschodnich rubieżach jego państwa, hołd składali mu kniaziowie Riazania, Perejasławia, Prońska, Odojewa, Worotyńska i innych księstw…:
Bili czołem, […] przysięgali wierność i posłuszeństwo wraz ze swymi ludźmi […]. Wracając przez Smoleńsk zastał tam książę poselstwa z Nowogrodu i Moskwy, przybyli też posłowie od chana tatarskiego i sułtana tureckiego – wszyscy z bogatymi darami.
Henryk Łowmiański, Polityka Jagiellonów, 2006, str. 166-174.
Wielkie Księstwo Litewskie nie było jednak państwem jednolitym. Bojarstwo litewskie postrzegało je jako organizm złożony zasadniczo z trzech części: czyli z Litwy, której najważniejszymi ośrodkami były Wilno i Troki, Rusi oraz Żmudzi. Równocześnie coraz większego znaczenia nabierały różnice wyznaniowe. Moskwicini mieszkańców księstwa wyznania rzymskokatolickiego zaczęli określać mianem Litwinów, natomiast prawosławnych poddanych wielkiego księcia – mianem Rusinów (Feliks Koneczny, Dzieje Rosji, 2003, tom III, str. 386). Gwoli ciekawości najsilniej spolonizowanym regionem wielkiego księstwa było położone wzdłuż Bugu Podlasie. Z tego obszaru pochodziło więcej studentów Akademii Krakowskiej niż ze wszystkich pozostałych ziem księstwa (Bumblauskas, str. 41).
Czym zatem była Litwa u schyłku XV wieku? Wielkie Księstwo Litewskie obejmowało rozległe ziemie ruskie – m.in. czernihowską, kijowską, połocką, witebską i smoleńską, a także Podole i Wołyń oraz Żmudź i tzw. Litwę właściwą (Lithuania propria). Do tej ostatniej zaliczano Ruś Czarną, czyli obszary nad Niemnem z Grodnem, Wołkowyskiem i Słonimem, oraz tereny obejmujące śródrzecze Dniepru, sięgające aż do Mohylewa. W późniejszych stuleciach terminem Litwy właściwej określano przede wszystkim województwa trockie i wileńskie, utworzone na wzór polski już w 1413 roku. Umowną granicę pomiędzy Litwą a Rusią wyznaczono natomiast na rzece Berezynie (Bumblauskas, str. 40-41).
Państwo wielu ziem i urzędów
W 1430 roku, po śmierci, Witolda Wielkie Księstwo Litewskie mogło liczyć nawet 3,5 miliona mieszkańców i zajmować obszar bliski milionowi kilometrów kwadratowych (Mathias Niendorf, Wielkie Księstwo Litewskie, 2011, str. 28). Pod koniec XV wieku państwo składało się z około 300 jednostek terytorialnych: dzielnic kniaziowskich, włości i powiatów. Na ziemiach połockich włości określane były mianem stanów, natomiast na ziemiach smoleńskich funkcjonowało określenie puti. Jednostki te zachowywały znaczną odrębność i wchodziły w skład województw: trockiego, wileńskiego, kijowskiego, połockiego, nowogródzkiego, smoleńskiego, witebskiego i podlaskiego. Województwa te utworzono w latach 1413–1514. Po 1569 roku podział administracyjny Wielkiego Księstwa Litewskiego został rozbudowany o kolejne województwa. Szczególną pozycję zachowała jednak Żmudź, która nigdy nie została województwem. Od południa od ziem dawnych Prusów oddzielał ją Niemen, a od wschodu od Auksztoty rzeka Niewiaża. Żmudź zachowała odrębność jako starostwo, a namiestnicy hospodarscy urzędowali m.in. w Jaswojniach i Jurborku. Od 1495 roku bojarzy żmudzcy korzystali z przywileju samodzielnego wyboru starosty, którego następnie zatwierdzał hospodar litewski. Złożoność ustrojową państwa podsumował jeden z badaczy:
Na tym szła różnorodność podległości poszczególnych terytoriów, która nie zawsze dała się oznaczyć. Układ ten sprzyjał swoistemu bałaganowi administracyjnemu, któremu władze państwowe nie potrafiły zapobiegać.
Krzysztof Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie pod rządami Aleksandra Jagiellończyka, 1995, str. 48-66.
Niemniej skomplikowana była terminologia określająca wyższe warstwy księstwa litewskiego. W Połocku występowali bojarzy, w Witebsku kniaziowie i bojarzy, a na Żmudzi szlachta i bojarzy. Charakterystycznym dla Wielkiego Księstwa urzędem był ciwun (łac. tivunus), odpowiedzialny za zarządzanie dobrami hospodarskimi. Ciwun w swej funkcji odpowiadał polskiemu podkomorzemu. Kolejnym specyficznym litewskim urzędem była funkcja marszałka sejmikowego wybieranego dożywotnio, w przeciwieństwie do Korony, gdzie przewodniczący sejmiku wybierany był tylko na określoną kadencję. Ponadto na Litwie funkcjonował też urząd horodniczego (łac. aedilis), odpowiedzialnego za stan umocnień i zamków na pograniczu (Zbigniew Góralski, Urzędy i godności w dawnej Polsce, 1988, str. 205-206).
Polityczną elitę państwa litewskiego tworzyła Rada Panów, która od 1492 roku zaczęła się regularnie zbierać się na zjazdach, czyli sejmach. Na sejmach Radzie Panów towarzyszyło bojarstwo (szlachta), jednakże w tym okresie jego wpływ na bieg obrad był ograniczony. Pod koniec XV wieku w skład Rady Panów wchodzili przedstawiciele możnych familii: Gasztołdowie, Holszańscy, Kieżgajłowicze, Montowiczowie, Ostrogscy, Ościkowicze, Sakowiczowie, Radziwiłłowie tudzież Zabrzezińscy. Warto dodać, że Kieżgajłowicze byli bodajże najpotężniejszym rodem księstwa do początku XVI wieku. Przedstawiciele arystokracji litewskiej skupiali w swoich rękach najważniejsze urzędy Wielkiego Księstwa, nierzadko po kilka jednocześnie. Byli wojewodami i kasztelanami wileńskimi oraz trockimi, starostami żmudzkimi bądź marszałkami ziemskimi (czyli marszałkami wielkimi litewskimi). Piastowali także urząd hetmański (Pietkiewicz, Wielkie Księstwo Litewskie […], str. 76-99). Jak podsumował to badacz litewski
A więc nasza, litewska republika szlachecka to jednostanowa monarchia stanowa na podwalinach decentralizacji feudalnej.
Bumblauskas, str. 39.