I. Wojny z Moskwą-czyli Litwa tracąca swe ziemie

W Polsce panują nastroje wybitnie antyrosyjskie. Jest to zrozumiałe, biorąc pod uwagę aktualną sytuację polityczną i wojnę Ukrainy z Rosją. My jednakże, ku pokrzepieniu serc, doszukujemy się naszych przewag nad wschodnim sąsiadem w historii wojen polsko-rosyjskich czy też polsko-moskiewskich. Trzeba jednak stwierdzić z nieukrywanym smutkiem, że Polska konfrontację z państwem moskiewskim o dominację w Europie Środkowo-Wschodniej przegrała z kretesem.
Fragment dzieła mistrza Jana Matejki, „Kościuszko pod Racławicami”. Zdjęcie autora wykonane w Muzeum Narodowym w Krakowie (Sukiennice).

Wielkie Księstwo Moskiewskie, podniesione do rangi carstwa w 1547 roku przez Iwana Groźnego (którego nasi przodkowie nazywali Iwanem Tchórzliwym), stało się w XVIII wieku potęgą. Moskwa zaczęła dominować na pomoście bałtycko-czarnomorskim i zepchnęła tym samym silną niegdyś Rzeczpospolitą do defensywy. A zepchnięta do defensywy i niebędąca w stanie utrzymać dawnej podmiotowości Rzeczpospolita Obojga Narodów została rozebrana przez silniejszych sąsiadów.
Jednakże chciałem skupić się na innym zagadnieniu. Mianowicie w celu poprawienia sobie samopoczucia zwykliśmy doszukiwać się w annałach historii naszych zwycięstw nad Moskalem, co niewątpliwie służy budowaniu poczucia dumy narodowej. Smutnym natomiast jest to, że znajomość owych zwycięstw w świadomości społecznej jest bardzo słaba. Każdy obywatel naszego pięknego kraju, zapytany choćby o największe zwycięstwa polskiego oręża nad tak nielubianym Moskwicinem, wymienia Racławice i Cud nad Wisłą. Nie odbierając nic Cudowi nad Wisłą, pamiętajmy zarazem, że Racławice nie były żadnym druzgocącym zwycięstwem militarnym i nie miały dużego znaczenia. Nie odbierając nic Cudowi nad Wisłą, pamiętajmy zarazem, że Racławice nie były żadnym druzgocącym zwycięstwem militarnym i nie miały dużego znaczenia. Zapominamy natomiast o wielkich zwycięstwach rodzimego oręża nad Moskwą, zwłaszcza tych z XVI stulecia.

Mapa autora.

Na początek warto przytoczyć kilka faktów. Wielkie Księstwo Litewskie, połączone unią personalną z Królestwem Polskim, wciągnęło nas w wojnę z Wielkim Księstwem Moskiewskim. W owym czasie na wschodnich rubieżach państwa litewskiego istniały księstwa przygraniczne, których kniaziowie byli podporządkowani władzy Wilna. Najbardziej wysuniętymi na wschód ośrodkami na Rusi, uznającymi wówczas władzę hospodara litewskiego, były Rżew oraz Wiaźma (leżąca na południe od Rżewa), położone około 150 km na zachód od Moskwy.

I WOJNA Z MOSKWĄ
Pierwsza wojna litewsko-moskiewska miała miejsce w latach 1492-1494. Po śmierci Kazimierza Jagiellończyka wojska Iwana III Srogiego zajęły część tzw. księstw wierchowskich, m.in. tereny Masalska, Nowosila, Odojewa i Worotyńska. Władca moskiewski liczył bowiem na zamęt w Wielkim Księstwie Litewskim wywołany śmiercią Jagiellończyka. Jego siły opanowały także księstewka siewierskie w okolicach Czernihówa, Homela, Karaczewa i Mceńska oraz położone nad Desną ośrodki: Briańsk, Nowogród Siewierski i Trubeck.

Wielki książę litewski i późniejszy król Polski Aleksander I na portrecie Marcella Bacciarellego (1731–1818) ze zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie (zdjęcie autora). Kazimierz Jagiellończyk, król Polski i wielki książę Litwy, wyznaczył swojego syna Aleksandra na następcę na tronie litewskim. Jako potomek Giedymina, Kazimierz uważał księstwo za swoje rodowe dziedzictwo, którym mógł dysponować wedle własnej woli.

Dzieje się to w zasadzie na skutek braku jakiejkolwiek kontrakcji militarnej ze strony Litwy. Wielkie Księstwo Litewskie jest bowiem pogrążone w chaosie. Jego bojarstwo zaprzątają przede wszystkim kwestie ustrojowe, ponieważ wraz ze śmiercią Kazimierza Jagiellończyka zostaje zerwana unia personalna między Litwą a Polską. Potrzeba było wtedy czasu, żeby sytuacja w księstwie się wyjaśniła, a Aleksander, syn króla Polski Kazimierza IV, pewnie poczuł się na tronie w Wilnie. Tymczasem, widząc zamęt w państwie, lokalni kniaziowie zaczęli przechodzić na stronę księcia moskiewskiego. Uczynili tak m.in. przedstawiciele rodów Massalskich, Nowosilskich, Odojewskich i Worotyńskich, formalnie związani przysięgą wierności z hospodarem litewskim. Finalnie zawarto pokój, Moskwa oddała część zdobyczy, ale obie strony wiedziały, że jest to tylko przerwa przed kolejnym wznowieniem walk. Iwan III wydał swoją przepiękną córkę Helenę za Aleksandra I, ale działania wojenne i tak zostały wznowione. Zresztą książęta ruscy, którzy przeszli na stronę moskiewską, sami parli do wojny, chcąc odzyskać resztki swoich ojcowizn pozostających jeszcze w Wielkim Księstwie Litewskim. Dotyczyło to m.in. kniaziów Nowosilskich. Pokój jeszcze trwał, gdy zbrojne wyprawy na Litwę rozpoczęli także inni kniaziowie ruscy, zachęceni słabością przeciwnika. Byli wśród nich Andrzej Czeladnin z Nowogrodu Wielkiego, Aleksander Rostowski z Pskowa i Danił Szczenia z Tweru.

Rekonstrukcja tzw. zbroi maksymiliańskiej (od cesarza Maksymiliana I) ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie (zdjęcie autora). Zwraca uwagę powierzchnia zbroi ukształtowana w zespoły żłobków i żeber, co miało na celu zwiększenie jej odporności oraz sztywności bez zwiększenia jej masy. W ten typ zbroi na początku XVI wieku w Królestwie Polskim uzbrojona była jazda kopijnicza, stanowiąca główną siłę uderzeniową. Należy jednak pamiętać, że w pierwszej ćwierci XVI wieku chorągwie zaciężne Rzeczypospolitej miały charakter mieszany. Składały się z kopijników, lekkiej jazdy „tatarskiej” oraz strzelców uzbrojonych w kusze.

II WOJNA Z MOSKWĄ

W obliczu zagrożenia Litwa zacieśniła więzy z Polską na mocy unii wileńskiej z 1499 roku, ustanawiającej ścisły sojusz polityczno-wojskowy pomiędzy Wielkim Księstwem Litewskim a Koroną.
Tymczasem ufna w swoją siłę Moskwa rozpoczęła kolejną wojnę o Siewierszczyznę (wspomnianą wcześniej) i Smoleńszczyznę (tereny od Toropca nad Dźwiną po Homel na południu nad Sożą). Atakowi moskiewskiemu dopomogło przejście na stronę Moskwy kniazia Semena Iwanowicza Bielskiego (posiadającego ojcowiznę wokół Białej), lokalnych kniaziów Chotetowskich i Masalskich oraz bojarstwa z okolic Mceńska (Ryszard Przybyliński, Ród książąt Glińskich, tom I, 2017, str. 210).

Osłabione zdradą swoich możnowładców Wielkie Księstwo Litewskie przegrało drugą wojnę litewsko-moskiewską (1500–1503). Skutkiem była utrata wschodniej Siewierszczyzny i Smoleńszczyzny oraz przesunięcie granic państwa moskiewskiego pod Smoleńsk, Mścisław i Kijów. Wojna ta nazywana jest także w historiografii pierwszą wojną moskiewską, w tym znaczeniu, że z Moskwą walczyły już połączone siły polsko-litewskie. Dopełnieniem niepowodzeń Litwy była przegrana w 1500 roku bitwa nad rzeką Wiedroszą koło Dorohobuża.

Był to początek morderczych zapasów pomiędzy państwem polsko-litewskim a moskiewskim, które świetnie opisał Marek Plewczyński w monumentalnym dziele Wojny i wojskowość polska w XVI wieku (2011-2013, tom I, str. 180-214; tom II, str. 141-212; tom III, str. 131-210). Stawką było opanowanie tzw. Bramy Smoleńskiej, czyli korytarza o szerokości 80 km pomiędzy Dnieprem a Dźwiną, z najważniejszymi ośrodkami tego obszaru, takimi jak Orsza, Smoleńsk i Witebsk.

Tędy przechodziła najkrótsza droga z Moskwy do Mińska i dalej do Wilna, która umożliwiała ominięcie trudnego bagnistego terenu pomiędzy Dnieprem a Berezyną […].

Igor Babulin, Smoleńsk 1654, 2025, str. 10.

Fragment „Bitwy pod Orszą” ze szkoły Cranacha Starszego z Muzeum Narodowego w Warszawie (zdjęcie autora). Widać polską jazdę kopijniczą w pełnym uzbrojeniu ochronnym. Niewykluczone, że ukazana jest jazda nadworna wchodząca w skład hufu czelnego dowodzonego przez Wojciecha Sampolińskiego. Atakowała ona jazdę moskiewską kniazia Michała Iwanowicza Golicy. Zbroje kopijników były odporne na strzały oraz uderzenia broni białej i drzewcowej. Moskale nie posiadali pod Orszą broni palnej, która jako jedyna mogła przebić świetne zbroje kopijnicze. 

III WOJNA Z MOSKWĄ
Wojna o wspomnianą Bramę Smoleńską miała miejsce w latach 1507-1508. Ponownie zepchnięte do obrony Wielkie Księstwo Litewskie zdołało jednak wyjść z wojny obronną ręką, bez strat terytorialnych. Doszło wówczas do pierwszej bitwy pod Orszą w 1508 roku, podczas której wojskom polsko-litewskim towarzyszył osobiście król Zygmunt I Stary. Polskie wojska rozproszyły wówczas osłonowy oddział moskiewski, a główne siły wroga wycofały się, obawiając się starcia z połączoną armią polsko-litewską. Wojna nazywana jest również w polskiej historiografii III wojną litewsko-moskiewską lub II wojną moskiewską, biorąc pod uwagę udział w niej wojsk koronnych. Dramatyzmu tej wojnie dodała zdrada potężnego kniazia Michała Glińskiego, wcześniejszego faworyta króla Aleksandra I. Odsunięty od wpływów w księstwie przez Zygmunta Starego Gliński wzniecił bunt i zajął Mozyrz. Następnie, w porozumieniu z Moskalami, szarpał siły królewskie, docierając nawet swymi zagonami do Wilna. Szczęśliwie Litwa zdołała odepchnąć Moskali, Gliński uciekł, a dobra  jego rodu i stronników zostały skonfiskowane przez Zygmunta Starego.

IV WOJNA Z MOSKWĄ

Wielkie Księstwo Moskiewskie czuło się silniejsze, więc wznowienie działań wojennych było tylko kwestią czasu. Nastąpiła kolejna, IV wojna litewsko-moskiewska, nazywana także III wojną moskiewską, która trwała w latach 1512–1522. Wtedy to miała miejsce wielka wiktoria w 1514 roku pod Orszą (położoną na zachodnim brzegu Dniepru w obecnej Białorusi). Pod wodzą hetmana wielkiego litewskiego Konstantego Ostrogskiego (który przegrał wcześniej starcie pod Wiedroszą) wojska polsko-litewskie pobiły na głowę moskiewską armię Iwana Czeladnina. Trzeba zaznaczyć, że historiografia polska ocenia liczebność walczących armii na 30 000 żołnierzy po stronie Rzeczypospolitej oraz do 70 000 po stronie moskiewskiej. Z kolei historiografia rosyjska zaniża liczebność obu armii nawet do 12 000 żołnierzy. W każdym bądź razie było to pierwsze zwycięstwo w polu wojsk Rzeczypospolitej nad Wielkim Księstwem Moskiewskim. Co więcej, była to największa bitwa polsko-litewskiego oręża od czasów Grunwaldu. Trwała sześć godzin, a o zwycięstwie zadecydował manewr polskiej jazdy, dzięki któremu konnica moskiewska znalazła się pod morderczym ogniem artylerii i piechoty. Wedle różnych szacunków miało polec od 5000 do 10 000 Moskali. Od tej bitwy przez niemal 150 lat wojska moskiewskie przegrywały w polu z siłami Rzeczypospolitej. Serię tę przerwało dopiero zwycięstwo Moskali nad wojskami litewskimi pod Szepielewiczami, w okolicach Mohylewa, w 1654 roku.

Kolejny fragment „Bitwy pod Orszą”, na którym widać husarzy nacierających na jazdę moskiewską (zdjęcie autora). Z 1501 roku pochodzi pierwsza wzmianka źródłowa o jeździe węgierskiej, którą określa się mianem husarzy (być może od serbskiego słowa gusar – rozbójnik). W czasach bitwy pod Orszą formacja husarska była kawalerią średniozbrojną, zajmującą pośrednie miejsce pomiędzy ciężkozbrojnymi kopijnikami a lekkozbrojną jazdą walczącą na sposób tatarski. Na obrazie część husarzy wyposażona jest w kolczugi na modłę węgierską. Zwracają uwagę charakterystyczne tarcze, których krawędź jest ukośnie wycięta ku górnemu lewemu narożu. Ten najdłuższy element tarczy chronił tułów i lewą stronę husarza. Na obrazie widać noszone przez husarzy węgierskie kapelusze z szerokim, prostym rondem i pięknymi, długimi piórami.  

Po pogromie orszańskim, niewykorzystanym przez stronę polsko-litewską, Moskale i tak przejawiali większą aktywność operacyjną i rozpoczęli próby zdobycia Połocka. I właśnie pod Połockiem w 1518 roku 500-konny oddział rotmistrza koronnego Jana Boratyńskiego przeprowadził brawurowy atak na obóz moskiewski. Rotmistrz Boratyński zdołał wycofać się bez strat za Dźwinę. Na miejsce przybyły posiłki litewskie pod wodzą kanclerza wielkiego litewskiego Olbrachta Gasztołda i hetmana wielkiego litewskiego Jerzego „Herkulesa” Radziwiłła. Wojska litewskie rozgromiły armię moskiewską, której dowódcy, kniaziowie Rostowski i Oboleński, polegli. Jednakże warto zaznaczyć, że III wojna moskiewska, pomimo sukcesu pod Orszą, zakończyła się utratą potężnego Smoleńska, wrót z Azji do Europy, odzyskanego dopiero 100 lat później.

Na obrazie „Bitwa pod Orszą” ukazano hetmana nadwornego Wojciecha Sampolińskiego z buzdyganem w ręku. Prowadzone przez niego natarcie na czele hufu czelnego jazdy zadało wielkie straty stronie moskiewskiej. Dokonania Sampolińskiego opisał współczesny kronikarz Stanisław Górski: „wielką rzeź wśród nich uczyniwszy, zmusił ich do odwrotu”; zdjęcie autora. 

Podsumowując dotychczasowy wynik wojen Litwy z Moskwą, należy stwierdzić, że Wielkie Księstwo Litewskie utraciło prawie połowę swoich ziem. Pod koniec XV wieku powierzchnia Wielkiego Księstwa Litewskiego liczyła prawie milion kilometrów kwadratowych. W 1522 roku jego powierzchnia wynosiła już tylko 520–550 tysięcy kilometrów kwadratowych. W 1492 roku wschodnia granica Litwy kończyła się na Rżewie i Wiaźmie, a w 1522 roku granica domeny Jagiellonów biegła na linii Połock-Witebsk-Mohylew-Kijów. Pocieszający był jedynie wzrost gęstości zaludnienia na Litwie. W 1492 roku na terenie Wielkiego Księstwa żyło około 3–3,5 mln ludzi, mniej więcej tyle samo co w 1569 roku, w przededniu unii lubelskiej (Mathias Niendorf, Wielkie Księstwo Litewskie, 2011, str. 28).

Zapraszam do drugiej części artykułu.

II. Wojny z Moskwą-czyli Rzeczpospolita z broni dostępu do morza

1

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Wypełnij to pole
Wypełnij to pole
Proszę wpisać prawidłowy adres e-mail.

keyboard_arrow_up